Zavod za zaštitu prirode Srbije je izvršio vrednovanje područja planine Veliki Jastrebac, te je dostavljanjem Studije zaštite Ministarstvu zaštite životne sredine pokrenut postupak zaštite ovog područja dana 04.09.2024. godine. Shodno utvrđenim vrednostima i predloženoj kategoriji zaštite, Ministarstvo zaštite životne sredine pripremilo je Nacrt Uredbe, kojom se područje planine Veliki Jastrebac kategoriše kao zaštićeno područje I (prve) kategorije, Park prirode, sa utvrđenim režimima zaštite I (prvog), II (drugog) i III (trećeg) stepena, ukupne površine 39.175,76 hektara.
Na prostoru Parka prirode „Veliki Jastrebac“ postoje tri zaštićena područja:
Rezervat prirode „Prokop“
Prva zaštita ovog lokaliteta datira još od 1958. godine kada je na osnovu Zakona o zaštiti spomenika kulture i prirodnih retkosti, Zavod za zaštitu prirode i naučno proučavanje prirodnih retkosti NR Srbije doneo Rešenje o stavljanju pod zaštitu države sastojine čiste brezove šume (Betula verrucosae) okružene mešovitom sastojinom na planini Velikom Jastrepcu („Službeni glasnik NRS“, br. 53/1958). Veličina rezervata je iznosio 5 ha i za ovu šumu je važio „režim apsolutnog rezervata“.
Zavod za zaštitu prirode Srbije je 2006. godine uradio reviziju zaštite ovog područja u skladu sa tadašnjim istraživanjima i relevantnim zakonima i na osnovu toga izradio Studiju zaštite koja je predstavljala osnov za donošenje novog akta o zaštiti. Rezervat prirode „Prokop“ zaštićen je Uredbom o zaštiti Rezervata prirode „Prokop“ 2008. godine („Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 93/2008), kao prirodno dobro izuzetnog značaja, odnosno I kategorije. Rezervat prirode „Prokop“ nalazi se na području opštine Kruševac, K.O. Buci, na k.p.br. 1772/1deo i 1760/1deo i obuhvata površinu od 5ha i 91a, u državnoj svojini. Stavljen je pod zaštitu da bi se očuvala izvorna šumska zajednica breze (Betula verrucosae) starosti do 70 godina, mešovita šumska zajednica breze i planinske bukve (Betulum verrucosae fagetosum), šumska zajednica planinske bukve i breze (Betulo-Fagetum moesiacae montanum), kao i šumska zajednica planinske bukve (Fagetum moesiacae montanum) i da bi se očuvala staništa prirodnih retkosti, naročito: riđi šumski mrav, mišar, šumska sova, kratkokljuni puzić, šareni daždevnjak, jež, veverica, sivi puh i dr., a u interesu nauke, obrazovanja i kulture. Na ovom području je utvrđen režim zaštite I stepena, kojim je zabranjeno korišćenje prirodnih bogatstava i isključeni svi drugi oblici korišćenja prostora i aktivnosti na zaštićenom prostoru, osim naučnih istraživanja i ograničene edukacije. Obezbeđeno je naučno praćenje stanja šumske zajednice breze (Betula verrucosae), mešovite šumske zajednice breze i planinske bukve (Betulum verrucosae fagetosum), šumske zajednice planinske bukve i breze (Betulo-Fagetum moesiacae montanum) i šumske zajednice planinske bukve (Fagetum moesiacae montanum); ekološki uslovi staništa; praćenje stanja populacija svih biljnih i životinjskih vrsta i prirodnih staništa od nacionalnog i međunarodnog značaja; analiza dendrometrijskih i drugih karakteristika drveća i žbunja; preduzimanje mera zaštite od požara i biljnih bolesti i štetočina jačeg intenziteta; ograničene posete u cilju obrazovanja i prikazivanje vrednosti zaštićenog prirodnog dobra. Ovim područjem upravlja Javno preduzeće „Srbijašume“, Beograd.
U obuhvatu PP „Veliki Jastrebac“, rezervat prirode „Prokop“ je lokalitet „Prokop“ sa režimom zaštite I (prvog) stepena.
Nepokretno kulturno dobro„Okolina manastira Naupare“
Područje „Okolina manastira Naupare“ stavljeno je pod zaštitom 1994. godine kao Nepokretno kulturno dobro „Okolina manastira Naupare“, Odlukom o proglašavanju zaštićene okoline manastira Naupare i stavljanju pod zaštitu predela izuzetnih odlika („Službeni list opštine Kruševac“, br. 633-1/1994). Ovu odluku je donela Skupština opštine Kruševac na osnovu Zakona o kulturnim dobrima („Službeni glasnik SRS“, br. 6/90) i Zakona o zaštiti životne sredine („Službeni glasnik RS“, br. 66/91). Radi postizanja planiranih vidova zaštite Manastira Naupare i njegove zaštićene okoline – predela izuzetnih odlika ovom odlukom utvrđene su dve zone zaštite: I i II zona za koje su propisane mere zabranjenih i dozvoljenih aktivnosti.
U obuhvatu PP „Veliki Jastrebac“ osim dosadašnje zaštite obuhvaćen je i ceo šumski kompleks koji pripada Eparhiji Kruševačkoj i uspostavljeni su novi režimi tj. režim zaštite II i Režim zaštite III stepena.
Spomenik prirode„Cerovi kod Đušinog groba“
„Cerovi kod Đušinog groba“ zaštićeni su 2003. godine kao Spomenik prirode „Cerovi kod Đušinog groba“ Odlukom o zaštiti tri stabla cera („Sl. glasnik opštine Blace“, br. 02-1/2003). Odluka je doneta od strane Skupštine opštine Blace na osnovu Zakona o zaštiti životne sredine („Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 66/91, 83/92, 53/93, 48/94 i 53/95). Kasnije je doneta i Odluka o izmeni i dopuni Odluke o zaštiti tri stabla cera („Službeni glasnik opštine Blace“, br. I-501-126/2010). Ovo zaštićeno prirodno dobro je III kategorije – značajno prirodno dobro, na kome je uspostavljen režim zaštite III stepena, a o sprovođenju propisanih mera zaštite stara se JP „Srbijašume“, Šumska uprava Blace.
„Cerovi kod Đušinog groba“ su sastavni deo PP „Veliki Jastrebac“ odnosno deo područja sa uspostavljenim režimom zaštite II (drugog) stepena.
VREDNOSTI PRIRODNOG DOBRA
Atraktivnu morfološku osobenost zaštićenog područja predstavlja sama planina Jastrebac, koji predstavlja horst, morfološki oblik, koji je nastao izdizanjem terena između više raseda i spuštanjem okolnog terena. Jastrebac ima oblik dome sa pružanjem istok-zapad.
Na severnim i severozapadnim padinama Stracimira nalaze se dva lokaliteta koja treba izdvojiti. To su Stogovi i Mečije stene. Na ovim lokalitetima se mogu naći različite stene kako po obliku tako i po veličini. Neke se visoko uzdižu iz okolnog prostora, a neke samo izviruju, jer su većim delom zasute (Stanković, 2002).
Geoektonski sklop i procesi, litološko-geološka građa i hidrografija osnova su nastanka, razvoja i oblika svih morfoloških oblika koji su formirani dejstvom egzogenih procesa. U ovom reljefu dominiraju fluvijalni i deluvijalno-proluvijalni procesi. Na brdsko-planinskim padinama preovlađuju erozioni oblici, a u kotlinama akumulacioni. Dominantni oblici nastali fluvijalnom erozijom, a koji dominiraju na čitavom zaštićenom području su normalne doline, uže i dublje usečene u matične stene, sa poprečnim profilom u obliku latiničnog slova V.
Osim pomenutih oblika u okviru fluvijalnog reljefa javljaju se i druge vredne prirodne pojave vezane za dejstvo rečnih tokova, kao što su aluvijalne ravni, u dolinama većih rečnih tokova, u nizijskim područjima, a dok su kod manjih tokova rečne doline usečene u matičnu stenu i relativno uske.
Po hidrografskim karakteristikama, prirodna vrednost Jastrepca je razgranata mreža vodenih tokova, koje otiču ka slivovima Južne Morave, Toplice i Rasine. Razvođe na Jastrepcu odvaja slivove zapadnomoravske desne pritoke Rasine od južnomoravske pritoke Toplice. Mnogobrojne reke i potoci usekle su svoje doline, koje u pojedinim delovima imaju odlike klisura. Veći vodotoci imaju razgranatu mrežu pritoka, koja je na višim nadmorskim visinama sačinjena od potoka koji imaju odlike planinskih reka, dok su u podnožju, doline šire i imaju veću količinu vode. Na skoro svim rekama mnogobrojni su slapovi, brzaci i manji vodopadi.
Od ostalih hidroloških objekata na Velikom Jastrepcu, značajni su brojni mineralni izvori. Planina Jastrebac predstavlja hidrotermalno čvorište iz kojeg i oko kojeg se nalaze mnogobrojni mineralni izvori. Duž Jastrebačke dislokacije, koja ograničava jastrebački planinski masiv od Kruševačkog tercijarnog basena, izbija čitav niz izvora mineralnih i termalnih voda. Najpoznatija je Ribarska banja.
Osim hidroloških objekata nastalih prirodnim procesom, vrednost stvorenih objekata ovog tipa su izgrađene tri veće, višenamenske akumulacije: Pridvorička, Bresnička i Popovačka, na južnim padinama Velikog Jastrepca.
Geološka podloga i specifična geomorfološka formacija u kombinaciji sa ostalim faktorima omogućili su da se na ovom području očuvaju velike površine sa planinskim javorom (Acer heldreichii Orph.), koji gradi čiste sastojine prašumskog tipa, a u velikom procentu se nalazi i u mešovitom sastavu sa bukvom. Nalazi se u pojasu subalpijske bukove šume i pripada asocijaciji Aceri heldreichii – Fagetum Jov (Mišić et al., 1983). Na Jastrepcu ova zajednica ima široko rasprostranjenje i izgrađuje pravi visinski pojas na gornjoj granici bukove šume iznad 1350-1450 m n.v. (Glišić, 1956). Na Jastrepcu se zajednica bukve i planinskog javora nalazi na velikim blokovima stena između kojih, u šupljinama, ima bogatog humusnog zemljišnog materijala (Mišić et al., 1985, 1987). Planinski javor je vitalan u ovoj fitocenozi i dobro se obnavlja. Pored planinskog javora i bukve u ovoj fitocenozi se najčešće javlja smrča. Ovo su i najvažnije vrednosti područja jer, prema podacima Zavoda, u odnosu na druga zaštićena prirodna dobra i ostala područja u Srbiji uopšte, na Jastrepcu je najveća zastupljenost planinskog javora, koji predstavlja endemičnu vrstu i strogo je zaštićen prema Pravilniku o proglašenju i zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva („Službeni glasnik RS“, br. 5/2010, 47/2011, 32/2016 i 98/2016). U našoj zemlji je sve ređi, ima važan naučni značaj i istovremeno je indikator određenih geoloških, orografskih, mikroklimatskih i edafskih uslova staništa (Jovanović i sar., 1997).
Dodatnu vrednost ovoj planini daju očuvani kompleksi visokih autohtonih bukovih šuma koje zauzimaju velika prostranstva, postižući optimalan prirast u visinu i debljinu, što se objašnjava velikom zaklonjenošću (sa juga) ogromne izvorišne čelenke reke Lomnice i njenih pritoka i mnogobrojnim uvalama i potocima, kao i silikatnom podlogom (Gajić, 1967; Mišić et al.,1980). Karakteristično je za vegetaciju u bukovom pojasu Jastrepca da se bukovo-jelove šume (Abieto-Fagetum Jov.) pojavljuju na ograničenoj površini, što ukazuje na to da su u prošlosti na ovom prostoru bile šire rasprostranjene mešovite šume, ali su se čiste bukove šume stabilizovale uz pomoć čoveka koji je više sekao jelu od bukve. Međutim, to svakako nije bilo tako skoro da bi se moglo govoriti o nekakvoj fazi degradacije mešovitih šuma bukve i jele. Sastav vrsta je u celini tipičan za bukovu šumu Srbije (Jovanović et al., 1977).
Varijanta planinske bukove šume Luzulo-Fagetum festucetosum drymeiae Mišić et Popović 1978., proučena je na nekoliko planina u Srbiji, a jedna od njih je i Jastrebac. Na Jastrepcu naseljava pojas od 700-900 m n.v. zauzimajući južne ili jugoistočne, izložene padine na silikatima, nagiba 15-200. Pored bukve koja apsolutno dominira, u spratu drveća je konstatovana i breza (Betula pendula Roth.), koja takođe postiže lep prirast u visinu i debljinu. Na ovoj planini je ima mnogo, pretežno u planinskim bukovim šumama, na njihovim ivicama. U planinskim bukovim šumama, u spratu višeg i nižeg drveća i žbunova, breza se pojavljuje samo na Jastrepcu i Šar-planini (Jovanović i sar., 1997). Otuda i brezov rezervat „Prokop“ koji je zaštićen pre više od 60 godina.
Prostor obrastao šumskom vegetacijom u obuhvatu PP „Veliki Jastrebac“ predstavlja stanište brojnih endemičnih i reliktnih biljnih vrsta, kao i velikog broja predstavnika dendroflore. Šumske sastojine su izgrađene od ukupno 71 vrsta dendroflore, od kojih su dve „strogo zaštićene“ drvenaste vrste – lovorolisni jeremičak(Daphne laureola L.) i planinski javor (Acer Heldreichii Orph.), prema Pravilniku o proglašenju i zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva, dok se u kategoriji „zaštićena divlja vrsta” nalazi deset drvenastih vrsta: breza (Betula pendula Roth), kleka (Juniperus communis L.), divlja ruža(Rosa canina L.), sitnolisna lipa(Tilia cordata Mill.),bela lipa (Tilia tomentosa Moench.), beli glog(Crataegus monogyna Jacq), dren(Cornus mas L.), mečija leska (Corylus colurna L.), kostrika (Ruscus aculeatus L.) i jezičasta kostrika (Ruscus hypoglossum L.). Na spisku vrsta drveća koje spadaju u kategoriju retkih, reliktnih, endemičnih ili ugroženih vrsta (TBFRA, 2000) nalazi se 15 vrsta, od kojih je jedna endemična – planinski javor (Acer helderichii), dve reliktne vrste: mečija leska (Corylus colurna L.) i lovorolisni jeremičak(Daphne laureola L.), dok je ostalih 12 vrsta kategorisano kao retke i ugrožene: breza (Betula pendula Roth), crna jova (Alnus glutinosa Gaertn.), javor mleč (Acer platanoides L.), brdski brest (Ulmus montana With.),divlja trešnja (Prunus avium L.), divlja jabuka (Malus silvestris L.), divlja kruška (Pyrus pyraster Borkh), šljiva (Prunus domestica L.), jasika (Populus tremula L.), bela topola (Populus alba L.), beli jasen (Fraxinus excelsior L.), mukinja (Sorbus aria (L.) Cr.) i brekinja (Sorbus torminalis (L.) Cr.). Prema Pravilniku o proglašenju i zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva („Službeni glasnik RS“, br. Službeni glasnik RS“, br. 05/2010, 47/2011, 32/2016 i 98/2016) na prostoru PP „Veliki Jastrebac“ prisutne su 3 „strogo zaštićene“ drvenaste vrste – lovorolisni jeremičak(Daphne laureola L.), božikovina (Ilex aquifolium L.) i planinski javor (Acer heldecihii Orph.), kao i 14 „zaštićenih“ drvenastih vrsta: breza (Betula pendula Roth), kleka (Juniperus communis L.), divlja ruža(Rosa canina L.), sitnolisna lipa(Tilia cordata Mill.),bela lipa (Tilia tomentosa Moench.), beli glog(Crataegus monogyna Jacq), dren(Cornus mas L.), mečija leska (Corylus colurna L.), kostrika (Ruscus aculeatus L.), jezičasta kostrika (Ruscus hypoglossum L.), pitomi kesten (Castanea sativa Mill.), crveni glog (Crataegus laevigata (Poiret) DC.), klokočika (Staphylea pinnata L.) i borovnica (Vaccinium myrtillus L.). Navedeni podaci ukazuju na značajnu vrednost sa aspekta biodiverziteta.
U odnosu na diverzitet gljiva, prostor zaštićenog područja karakteriše izuzetno bogatstvo fungije, što je i očekivano za ovo izrazito šumovito područje koje je u većem delu sačuvano od direktnih negativnih uticaja čoveka. Na prostoru Velikog Jastrepca očuvani šumski ekosistemi gotovo kontinuirano prekrivaju hiljade hektara površine, što se odražava na visok diverzitet šumske fungije koji čine 287 zabeležene vrste makrogljiva, odnosno barem 10% diverziteta gljiva u Srbiji koji podržava ova šumovita planina. Među navedenim vrstama gljiva, kao značajne za zaštitu treba istaći 10 strogo zaštićenih vrsta, 18 zaštićenih vrsta, kao i 28 vrsta koje se nalaze na preliminarnoj crvenoj listi gljiva Srbije.
Posebnu vrednost fungije Velikog Jastrepca čine retke i ugrožene vrste, poput vrsta Albatrellus ovinus, Butyriboletus regius, Hygrophorus marzuolus, Hericium coralloides, Hericium erinaceus, Leccinellum crocipodium, Morchella elata, Panaeolus semiovatus, Phallus hadriani i Scutiger pes-caprae, kao i vrste značajne za čoveka, a tu se ističu jestive i lekovite vrste gljiva. Prisustvo breze i zajednica sa brezom na Velikom Jastrepcu čine fungiju zaštićenog područja bogatijom mikoriznim vrstama koje su obligatni simbionti sa brezom, poput vrsta Lactarius necator, L. pubescens, L. torminosus i Leccinum scabrum. Šume Jastrepca spadaju u visokoproduktivna staništa određenih samoniklih gljiva koje se komercijalno sakupljaju u Srbiji. Pored navedenih, na zaštićenom području raste veliki broj drugih jestivih i/ili lekovitih vrsta gljiva koje lokalno stanovništvo tradicionalno sakuplja za svoje potrebe.
Na osnovu dostupnih podataka iz stručne i naučne literature, kao i rezultata terenskih istraživanja saradnika Zavoda za zaštitu prirode Srbije tokom istraživačkog perioda na području Velikog Jastrepca, konstatovano je da istraživano područje stalno ili povremeno nastanjuju barem 33 vrste sisara, što je tek oko trećine vrsta do sada registrovanih na tlu Srbije. Među njima nema endemičnih ni reliktnih taksona. Zahvaljujući razvijenoj i prostranoj šumskoj vegetaciji na Jastrepcu se očuvao kompleks faunističkih elemenata vezan za ekosisteme južnoevropskih pretežno listopadnih i mešovitih šuma. Pritom, šume Jastrepca imaju gotovo ostrvski karakter, imajući u vidu da su skoro potpuno okružene jako antropogenizovanim i modifikovanim ekosistemima i predelima. Posebnu vrednost predstavlja jelen obični (evropski) (Cervus elaphus), vrsta koja je na prostore Jastrepca ponovo naseljena (reintrodukovana 90-ih godina dvadesetog veka). Rast brojnosti populacije od tada je doveo do situacije da predmetno područje postaje jak populacioni rezervoar za širenje ove vrste po širem okolnom prostoru. Prostor Jastrepca je u velikoj meri još uvek neistražen, tako da se u predstojećem periodu uz sprovođenje detaljnih istraživanja mogu očekivati nalazi i većeg broja vrsta.
Očuvane šumske sastojine koje na određenim mestima se smenjuju u mozaiku sa livadama i centralni deo planine „potkovičastog“ oblika, gde su prisutne i malobrojne stene sa svojim specifičnim zajednicama na njima, uslovili su da Jastrebac predstavlja jedno od najvažnijih područja za očuvanje i zaštitu nekoliko vrsta ptica, što ju je i izdvojilo kao ekološko područje od nacionalnog i evropskog značaja. Kao najveće vrednosti ističu se: orao kliktaš (Clanga pomarina), planinski detlić (Dendrocopos leucotos), crna žuna (Dryocopus martius), belovrata muharica (Ficedula albicollis), mala muharica (Ficedula parva), istočna šarena muharica (Ficedula semitorquata) i siva žuna (Picus canus). Osim navedenih vrsta, u prostoru predloženom za zaštitu prisutno je još 91 ptičja vrsta što ukupno čini faunu od 99 vrsta ptica.
Takođe, analiza ornitofaune planine Jastrebac ukazuje na to da je na prostoru koji se predlaže za zaštitu prisutno 10 ornitofaunističkih zajednica izvedenih na osnovu prisustva vrsta u nekom od generalizovanih tipova staništa Srbije i to:
- Kopnene površinske stajaće vode u kojima je registrovano 5 vrsta,
- Kopnene površinske tekuće vode u kojima je registrovano 5 vrsta,
- Kserofilne šume hrastova u kojima je registrovano 26 vrsta,
- Mezofilne šume bukve u kojima je registrovano 57 vrsta,
- Mešovite šume lišćara sa smrčama i jelama u kojima je registrovano 18 vrsta,
- Poljoprivredna staništa u kojima je registrovano 37 vrsta,
- Umereno vlažne i vlažne travne formacije u kojima je registrovano 18 vrsta,
- Urbana, industrijska i druga veštačka staništa u kojima je registrovano 51 vrsta,
- Centralnobalkanske travne zajednice na kamenjarima u kojima je registrovano 8 vrsta i
- Širokolisni žbunjaci u kojima je registrovano 3 vrste ptica.
Većina brdsko planinskih vodenih ekosistema Velikog Jastrepca je dobro očuvana, većinom u neizmenjenom, a u manjem broju slučajeva u delimično izmenjenom stanju. Osnovnu vrednost čine potočni rak (Austropotamobius torrentium) i potočna pastrmka (Salmo trutta), koji predstavljaju karakteristične vrste čistih i kiseonikom bogatih vodotoka. Osim njih veliki značaj imaju balkanski vijun (Sabanejewia balcanica), dvoprugasta uklija (Alburnoides bipunctatus) i potočna mrena (Barbus balcanicus) koje su međunarodno značajne vrste. Krkuša (Gobio obtusirostris) i klen (Squalius cephalus) vrste zaštićene na nacionalnom nivou. Iako je bez statusa zaštite, pijor (Phoxinus phoxinus) predstavlja vrstu od značaja za očuvanje ukupne biološke raznovrsnosti i celovitosti akvatičnih ekosistema. Stvorene vrednosti ovog prostora predstavljaju akumulacije za vodosnabdevanje Pridvorica i Bresnica, antieroziona akumulacija Popova i mala akumulacija na Lomničkoj reci ispred hotela. Od posebnog je značaja zaštita i očuvanje staništa potočnog raka i balkanskog vijuna kao strogo zaštićenih i međunarodno značajnih vrsta, čije očuvanje treba da se sprovodi merama zabrane preduzimanja svih aktivnosti koje mogu ugroziti same vrste i njihova staništa.
Na osnovu literaturnih podataka i terenskih istraživanja područja planine Jastrebac zabeleženo je 10 vrsta vodozemaca od ukupno 22 vrste koje žive u Srbiji, što čini 45,45% njihovog diverziteta. Od gmizavaca je nađeno 11 vrsta od 26 vrsta koje žive u Srbiji, što čini 43,31% njihovog ukupnog diverziteta (Urošević et al., 2022). Vodozemci koji naseljavaju područje Jastrepca su: šareni daždevnjak (Salamandra salamandra), mali mrmoljak (Lissotriton vulgaris), planinski mrmoljak (Ichthyosaura alpestris), istočni glavati veliki mrmoljak (Triturus macedonicus), obična krastača (Bufo bufo), zelena krastača (Bufotes viridis), žutotrbi mukač (Bombina variegata), grčka žaba (Rana graeca), šumska žaba (Rana dalmatina) i velika zelena žaba (Pelophylax ridibundus). Vrste gmizavaca koje naseljavaju Jastrebac su: šumska kornjača (Testudo hermanni), slepić (Anguis fragilis), zidni gušter (Podarcis muralis), zelembać (Lacerta viridis), kratkonogi gušter (Ablepharus kitaibelii), ribarica (Natrix tessellata), belouška (Natrix natrix), smukulja (Coronella austriaca), stepski smuk (Dolichophis caspius), Eskulapov smuk (Zamenis longissimus) i poskok (Vipera ammodytes).
Tip karaktera predela je „brdsko-planinski predeo pretežno pod šumom“. Ovo je predeo strmih padina, diseciran klisurastim dolinama stalnih i povremenih vodotokova, jarugama i vododerinama, prostranih, listopadnih šuma, sa velikim učešćem starih šuma, preko 100 godina starosti, i pojavom šume prašumskog tipa. Šumsko – pašnjački karakter ovom tipu predela daju razbacane i grupimično raspoređene livade i pašnjaci na bilima i dugačkim kosama na severnom delu Velikog Jastrepca, dok kompleksi obradivih prostora na južnom delu Velikog Jastrepca su aglomeracije koje formom i oblikom pripadaju tradicionalnom načinu obrade i korišćenja zemljišta. Kulturno-istorijsko nasleđe je zastupljeno na čitavom području koje se predlaže za zaštitu. Kontinuitet života postoji od 7000 godina pre naše ere pa sve do danas. Brojni manastiri, arheološki lokaliteti, artefakti, primeri narodnog graditeljstva i fond ratnih memorijala, povećavaju značaj ovom tipu karaktera predela i njegovoj raznovrsnosti. Od posebne su važnosti manastir Naupare kod Kruševca – nepokretno kulturno dobro – spomenik kulture od velikog značaja, manastir Sv. velikomučenika Georgija – Ajdanovac – nepokretno kulturno dobro – spomenik kulture od velikog značaja i evidentirana dobra pod prethodnom zaštitom crkva Svetog Ilije u Ribarskoj Banji i Celina Termalno kupatilo sa starim vilama u Ribarskoj Banji.
Park prirode je zaptićeno prirodno dobro I kategorije – zaštićeno područje međunarodnog, nacionalnog odnosno izuzetnog značaja i kategorije V – zaštićeni kopneni/morski predeo (Protected landscape/seascape) – Kategorija V zaštićenih područja obuhvata ona područja gde je dugotrajna interakcija čoveka i prirode proizvela jedinstvene ekološke, biološke, kulturne i estetske vrednosti i gde je održavanje tog odnosa neophodno radi očuvanja ovih vrednosti (Dudley, 2008).
Park Prirode „Veliki Jastrebac“ nalazi se na teritoriji grada Kruševca (K.O. Grkljane, K.O. Jablanica, K.O. Vitanovac, K.O. Naupare, K.O. Bukovica, K.O. Lomnica, K.O. Buci, K.O. Trmčare, K.O. Slatina, K.O. Sezemče, K.O. Petina, K.O. Zdravinje, K.O. Belasica, K.O. Mala reka, K.O. Rlica, K.O. Srndalje, K.O. Ribare, K.O. Boljevac i K.O. Rosica), na teritoriji grada Prokuplje (K.O. Džigolj, K.O. Mikulovac, K.O. Gornja Rečica, K.O. Velika Plana, K.O. Gornja Bresnica i K.O. Zdravinje), na teritoriji opštine Blace (K.O. Gornja Jošanica, K.O. Pretrešnja, K.O. Pridvorica, K.O. Kačapor, K.O. Vrbovac i K.O. Popova) i na teritoriji opštine Aleksinac (K.O. Vukanja).
Na području Parka prirode „Veliki Jastrebac“ definisana su područja za koja su utvrđeni režimi zaštite I (prvog), II (drugog) i III (trećeg) stepena. Režimi su određeni u zavisnosti od prirodnih vrednosti, antropogenih uticaja, potrebnih mera zaštite, očuvanja, kao i mogućnosti korišćenja i razvoja.
U Parku prirode „Veliki Jastrebac“ definisana su 2 lokaliteta sa režimom zaštite I (prvog) i 2 lokaliteta sa režimom zaštite II (drugog) stepena. Na prostoru izvan režima zaštite I (prvog) i II (drugog) stepena do ukupne površine prirodnog dobra utvrđen je režim zaštite III (trećeg) stepena.
Odnos površina sa režimom zaštite I, II i III stepena u odnosu na ukupnu površinu prikazan je u sledećoj tabeli:
| Režim zaštite | površina ha a m2 | učešće % |
| I (prvi) stepen | 1618 51 29 | 4,13 |
| II (drugi) stepen | 16344 97 36 | 41,72 |
| III (treći) stepen | 21 212 27 40 | 54,15 |
| UKUPNO | 39175 76 05 | 100,00 |
Prema podacima Republičkog geodetskog Zavoda, vlasnička struktura na području Velikog Jastrepca prikazana je u sledećoj tabeli:
| Režim zaštite | Državno vlasništvo ha a m2 | Privatno vlasništvo ha a m2 | Crkveno vlasništvo (drugi oblici) ha a m2 | UKUPNO ha a m2 |
| I (prvi) stepen | 1618 51 29 | / | / | 1618 51 29 |
| II (drugi) stepen | 16057 62 26 | 99 82 84 | 187 52 26 | 16344 97 36 |
| III (treći) stepen | 9799 21 86 | 10309 29 38 | 1103 76 16 | 21 212 27 40 |
| UKUPNO | 27475 35 41 (70,13%) | 10409 12 22 (26,57%) | 1291 28 42 (3,30%) | 39175 76 05 (100%) |
1. JAVNI UVID O NACRTU UREDBE O PROGLAŠENJU I STUDIJI ZAŠTITE PARKA PRIRODE „VELIKI JASTREBACˮ, ODRŽAĆE SE U TRAJANJU OD 21 DANA, OD 10. SEPTEMBRA DO 30. SEPTEMBRA 2024. GODINE.
Nacrt uredbe o proglašenju Parka prirode „Veliki Jastrebacˮ i Studija zaštite sa kartografskom dokumentacijom (u daljem tekstu: dokumenti o zaštiti), koju je na osnovu ovlašćenja shodno čl. 102. i 103. Zakona o zaštiti prirode izradio Zavod za zaštitu prirode Srbije, Beograd, biće izloženi na javni uvid svakog radnog dana od 1000 do 1300 časova u prostorijama Ministarstva zaštite životne sredine, Beograd, Omladinskih brigada 1, soba 668 i Zavoda za zaštitu prirode Srbije, Beograd, Japanska 35, kao i na sajtu Ministarstva zaštite životne sredine i Zavoda za zaštitu prirode Srbije.
Fizička i pravna lica mogu u toku trajanja javnog uvida, zaključno sa 30. septembrom 2024. godine, dostaviti u pisanoj formi primedbe na dokumenta o zaštiti Ministarstvu zaštite životne sredine:
- poštom ili na pisarnicu, sa naznakom PP „VELIKI JASTREBACˮ – Javni uvid o zaštiti,
- elektronskim putem na e-mail adresu aleksandra.doslic@eko.gov.rs
2. JAVNA RASPRAVA O DOKUMENTIMA O ZAŠTITI održaće se u sledećim terminima:
19. septembra 2024. godine
- sa početkom u 10.00 časova u Kruševcu, u zgradi Skupštine Grada Kruševca, sala 34,Ulica Gazimestanska 1;
- sa početkom u 13.00 časova u Blacu, u sali Kulturnog centra „Drainac”, Ulica Kralja Petra I br. 70;
20. septembra 2024. godine
- sa početkom u 9.00 časova u Prokuplju, u zgradi Gradske uprave grada Prokuplje, skupštinska sala, Ulica Nikodija Stojanovića 2;
- sa početkom u 12.30 časova u Aleksincu, u zgradi Skupštine opštine Aleksinac, skupštinska sala, Ulica Knjaza Miloša 169.
U okviru javne rasprave biće razmatrane primedbe dostavljene tokom javnog uvida.
Javnu raspravu vodi komisija koju obrazuje Ministarstvo zaštite životne sredine.
U javnoj raspravi učestvuju fizička lica i predstavnici pravnih lica koji su podneli primedbe u pisanom obliku u toku trajanja javnog uvida, koji usmeno mogu obrazložiti podnete primedbe. O svakoj podnetoj primedbi obrađivač dokumenata o zaštiti javno iznosi svoj stav.
3. IZVEŠTAJ O IZVRŠENOM JAVNOM UVIDU I JAVNOJ RASPRAVI biće objavljen na internet stranici Ministarstva zaštite životne sredine i Zavoda za zaštitu prirode Srbije.
Nacrt_uredbe_o_proglašenju_PP_Veliki_Jastrebac
Opis_granica_PP_Veliki_Jastrebac
