Prvo zaštićeno prirodno dobro na području planine Golije je deo prostora na mestu zvanom „Iznad Ljutih livada“ čije je Rešenje doneo Zavoda za zaštitu i naučno proučavanje prirodnih retkosti NR Srbije broj 27/50, tačnije 11. avgusta 1950. godine. Nakon sedam godina, tačnije 4. novembra 1957. godine na području Golije stavljena je pod zaštitu države mešovita šuma smrče, jele i bukve. Za navedeni prostor, Zavod za zaštitu prirode i naučno proučavanje prirodnih retkosti NR Srbije doneo je Rešenje o stavljanju pod zaštitu države mešovite sastojine smrče, jele i bukve na planini Goliji broj 610 od 4. novembra 1957. god. pod nazivom Strogi prirodni rezervat „Jankov Kamen“. Oko 10 godina kasnije, 1966. godine, Republički zavod za zaštitu prirode je predložio površinu za stavljanje pod zaštitu države jezero-tresava koja predstavlja redak primerak geobotaničkog sastava tresave na površini od 2,0 ha, Rešenjem o stavljanju pod zaštitu države Dajićskog jezera – tresave na planini Goliji, iznad sela Gleđice broj 05-10162/1 – SO Ivanjica. Kompleks manastira Studenica, podignut sa desne strane reke Studenice na blago nagnutoj terasi površine 269,34 ha, zaštićen je 1988. godine kao Prirodni pristor oko nepokretnog kulturnog dobra Manastir Studenica Odlukom o utvrđivanju granica neposredne okoline i zaštiti prirodnog prostora Manastira Studenica (SO Kraljevo I Broj 350-22/88 od 29. decembra 1988). U okviru zidina spomenika kulture manastira Studenice, odnosno u njegovom dvorištu u porti, na samom ulazu sa desne strane pored kapije nalazi se stablo zelenike ili božikovine (Ilex aquifolium) koje je stavljeno pod zaštitu države kao Spomenik prirode „Stablo zelenike – u porti Manastira Studenice“ Rešenjem opštine Kraljevo 01-broj 633/3.
Nakon obavljenih terenskih istraživanja koja su trajala od 1996. do 1999. godine izrađena je studija zaštite Park prirode „Golija“ na osnovu koje je Vlada Republike Srbije donela Uredbu o zaštiti parka prirode Golija 05 broj 353 – 6800/2001 – „Službeni glasnik RS“, br. 45/2001. Vlada Republike Srbije kojom se ovo područje „stavlja se pod zaštitu radi očuvanja vrednosti i poboljšanja stanja: šuma, predstavljenih prostranim, kvalitetnim, raznovrsnim i u drugom pogledu značajnim šumskim ekosistemima; obeležja predela, sadržanih u izvanrednoj lepoti, raznovrsnosti i dinamici pejsaža; kulturnih dobara i njihove okoline, među kojima su manastir Studenica, spomenik kulture svetskog značaja i manastir Gradac, od izuzetnog nacionalnog značaja, kao i drugi brojni objekti kulturno – istorijskih vrednosti; trajnosti i kvaliteta osnovnih prirodnih resursa (vode, zemljište i biljni pokrivač), uključujući i prostor kao urbanistički resurs; biološke raznovrsnosti zasnovane na velikom broju vrsta biljaka i životinja i njihovih zajednica i prisustvu retkih, endemičnih i reliktnih vrsta; geo-nasleđa, predstavljenog neobičnim i atraktivnim oblicima reljefa i brojnim vodnim objektima i pojavama u vidu izvora, planinskih vodotoka i tresavskih jezera“. Površina zaštićenog područja iznosila je 75.183,00 ha sa ustanovljenim režimom zaštite I, II i III stepena.
Poslednja u nizu, doneta je o izmeni Uredbe o zaštiti Parka prirode Golija broj: 110-00-636/2009-01 od 23.06.2009 – „Službeni glasnik RS“, br. br. 47/2009 koja se odnosi na izmene zabrane eksploatacije mineralnih sirovina u režimima zaštite II i III stepena.
Zavod za zaštitu prirode Srbije je izvršio ponovno vrednovanje područja Golije, te je dostavljanjem Studije zaštite Ministarstvu zaštite životne sredine pokrenut postupak zaštite ovog područja dana 18.08.2020. godine. Shodno utvrđenim vrednostima i predloženoj kategoriji zaštite, Ministarstvo zaštite životne sredine pripremilo je Nacrt Uredbe, kojom se područje Golije kategoriše kao zaštićeno područje I (prve) kategorije, sa utvrđenim režimima zaštite I (prvog), II (drugog) i III (trećeg) stepena, te predlaže povećanje površine pod zaštitom na 75.838,94 ha.
Prirodno dobro Golija je planinska regija koja u svojim granicama obuhvata planine Goliju, Radočelo i vrlo mali deo prostora planine Čemernog. Golija je i najviša planina jugozapadne Srbije (1833 m n.v.). Pruža se u dužini od 32 km u obliku položenog latiničnog slova S. Predeo prirodnog dobra izbrazdan je dubokim rečnim dolinama, između kojih su uzvišenja različitog oblika i veličine. Ona su zasečena serijom površi, terasa i podova, tako da prostor daje utisak stupnjevite plastike. Sliv Moravice i Studenice sa svojim mnogobrojnim pritokama su glavni nosioci geomorfooških procesa i oblika reljefa. Mreža pritoka ovih reka dovodi do još većeg broja brazdanja reljefa na duboke doline i istaknute grebene. Mnoge doline imaju klisurast karakter. Orografija terena je najsloženija u planinskoj zoni. Pored Jankovog kamena (1833 m n.v.), veći visovi su: Crni vrh (1796 m n.v.), Radulovac (1785 m n.v.), Bojevo brdo (1748 m n.v.), Odsedelica (1731 m n.v.) i Pajina česma (1725 m n.v.).
S obzirom na reljefske, klimatske, hidrografske i vegetacijske uslove, različitost geološkog supstrata i uticaj čoveka, na Goliji su obrazovana zemljišta koja svojim morfološkim izgledom, fizičkim i hemijskim osobinama pripadaju različitim taksonomskim jedinicama. Na području Golije se nalaze zemljišta na silikatnim supstratima i krečnjacima. Pod krečnjacima se nalaze znatne površine ali može se smatrati da su silikatne stene glavni supstrat za obrazovanje zemljišta na ovom području. Na Goliji je prisutno i nekoliko tresetišta ili tresavskih livada.
Planina Golija zahvaljujući svom geološkom sastavu, velikom količinom padavina istaloženih tokom godine, poseduje dobru i gustu rečnu mrežu. Zbog svoje veličine, najprostranija planina Starovlaško-raške visije, Golija je hidrološko čvorište od kojeg se razilaze nekoliko većih reka, a to su Golijska Moravica i Studenica koje otiču na sever. Vodene tokove formiraju mnogobrojni izvori, slabije ili jače izdašnosti, uglavnom tokom cele godine aktivni. Izvori su zastupljeni po čitavoj planini i ima ih preko 100.
Geografski položaj, raznovrsnost reljefa, nadmorska visina, vegetacija i drugi faktori bitno utiču na raznolikost i odlike klime Parka prirode „Golija“, a po pojedinim elementima klime izdvojena su tri klimatska reona: dolinski sa brdskim, prelazni i planinski.
Zahvaljujući specifičnoj geološkoj građi, pedološkom pokrivaču, bogatstvu vode, karakteristikama klime omogućen je opstanak raznovrsnog živog sveta. U florističkom sastavu na Goliji utvrđeno prisustvo 515 vrsta, a pretpostavlja se da ima više od 800 vrsta. Nacionalni i međunarodni značaj ima 240 vrsta. Strogo zaštićenih je 34, a zaštićenih 95. Broj vrsta iz kategorije zaštićenih, a koje su na Uredbi o stavljanju pod kontrolu korišćenja i prometa divlje flore i faune je 46. Utvrđeno je prisustvo 29 vrsta iz familije orhideja, a orhideja – Epipactis leptochila subsp. neglecta i majski kačun Dactylorhiza fuchsii pronađeni na Goliji su novi taksoni za floru Srbije. Posebne odlike flore Golije su planinski javor – Acer heldreichi, zelenika – Ilex aquifolium, prečica – Lycopodium clavatum i vres – Calluna vulgaris, zmijoglavka – Echium russicum.
Povoljni edafski, hidrološki i klimatski uslovi i izdiferenciran reljef sa dubokim dolinama Moravice, Golijske reke i Studenice uslovili su bogatsvo šumske vogetacije ovog planinskog područja. Golija je naša najšumovitija planina, sa najvećim i najboljim šumskim kompleksima u Srbiji. Neki delovi ovih šuma imaju karakter prašume. Prekrivena je šumskom vegetacijom u hrastovom pojasu (cerove i kitnjakove šume) koga smenjuje bukov (planninska šuma bukve), mešoviti pojas bukve, jele, smrče, onda sledi smrčev, a na najvišim vrhovima su subalpijske zajednice smrče, kleke, borovnice i druge. Južne planinske strane planine, kao i podgorine, obrasle su prostranim livadama i pašnjacima. U smrčevom pojasu očuvale su se tresave, kao specifični i osetljivi ekosistemi.
Očuvanost kvaliteta brdsko-planinskih vodenih ekosistema Golije su osnovna vrednost područja, kao i vrste peš (Cottus gobio) i potočna pastrmka (Salmo trutta), koje ujedno predstavljaju karakteristične vrste riba čistih i kiseonikom bogatih vodotoka. Među ostalim autohtonim vrstama riba od značaja za očuvanje ukupne biološke raznovrsnosti, područje odlikuje prisustvo dvoprugaste uklije (Alburnoides bipunctatus),potočne mrene (Barbus balcanicus), pijora (Phoxinus phoxinus) i brkice (Barbatula barbatula). Od posebnog je značaja zaštita i očuvanje staništa i vrste potočnog raka (Austropotamobius torrentium), koji je uz peša, strogo zaštićena vrsta čije očuvanje treba da se sprovodi merama zabrane preduzimanja svih aktivnosti koje mogu ugroziti same vrste i njihova staništa.
Od predstavnika faune vodozemaca i gmizavaca na zaštićenom području nalazi se veliki broj vrsta, od kojih neke nastanjuju izuzetno mala i specifična područja. Zabeleženo je prisustvo oko 22 vrste, što čini oko 50% od ukupnog broja vrsta koje naseljavaju Srbiju.
Na području Golije zabeleženo je ukupno 145 vrsta ptica, što predstavlja oko 40% od ukupnog broja vrsta u Srbiji. Najveći broj vrsta ptica, 128, je „strogo zaštićena divlja vrsta“, a 15 vrsta ptica ima status „zaštićena divlja vrsta“ prema Pravilniku o proglašenju i zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva.
Zaštićeno područje stalno ili povremeno nastanjuju 53 vrste sisara, što trenutno čini oko 50% vrsta koje su do sada na bilo koji način registrovane na teritoriji Srbije.
Posebnu vrednost zaštićenom području daju zaštićena nepokretna kulturna dobra koja potiču iz perioda od XII do XVII veka: 2 od izuzetnog značaja (manastiri Studenica i Gradac), 6 od velikog značaja (Crkva svetog Nikole u Paležu, Stara crkva u selu Vrh, Donja isposnica u Savovu, Gornja isposnica u Savovu, Crkva Svete Bogorodice u Dolcu i Grobljanska crkva Svetog Alekseja u Milićima) i 7 spomenika kulture (Grački krst, Crkva Preobraženja u Dajićima, Crkva Nikoljača u Rudnom, Crkva u Kovilju arhangela Gavrila i Mihaila, Crkva posvećena Svetom Preobraženju u Pridvorici, Kuća u kojoj je živeo i radio Venjamin Marinković u Vionici i Crkva svetog Kuzmana i Damjana u Ostatiji).
Park prirode je zaptićeno prirodno dobro I kategorije – zaštićeno područje međunarodnog, nacionalnog odnosno izuzetnog i kategorije V – Zaštićeni kopneni/morski predeo (Protected landscape/seascape)- Kategorija V zaštićenih područja obuhvata ona područja gde je dugotrajna interakcija čoveka i prirode proizvela jedinstvene ekološke, biološke, kulturne i estetske vrednosti i gde je održavanje tog odnosa neophodno radi očuvanja ovih vrednosti, (Dudley, 2008).
Park prirode „Golija” nalazi se na teritoriji grada Kraljeva (K.O. Orlja Glava, K.O. Savovo, K.O. Miliće, K.O. Brezova, K.O. Dolac, K.O. Zasad, K.O. Ušće, K.O. Vrh, K.O. Reka, K.O. Dražiniće, K.O. Rudno i K.O. Bzovik), na teritoriji grada Novog Pazara (K.O. Dramiće, K.O. Kuzmičevo, K.O. Rast, K.O. Radaljica i K.O. Muhovo), na teritoriji opštine Ivanjica (K.O. Dobri Do, K.O. Vrmbaje, K.O. Čečina, K.O. Koritnik, K.O. Brusnik, K.O. Gradac, K.O. Dajići, K.O. Vionica, K.O. Medovine, K.O. Erčege, K.O. Vučak, K.O. Vasiljevići, K.O. Smiljevac, K.O. Gleđica, K.O. Bratljevo i K.O. Kumanica), na teritoririji opštine Raška (K.O. Kruševica, K.O. Biniće, K.O. Gradac, K.O. Boroviće i K.O. Plešin) i teritoriji opštine Sjenica (K.O. Šare).
Prema podacima Republičkog geodetskog zavoda 29.141,65 ha (38,64%) površine zaštićenog područja nalazi se u državnom, 43.452,65 ha (57,30%) u privatnom, u crkvenom 606,57 ha (0,80%) i 2.638,07 ha (3,47%) u javnom vlasništvu.
Na području Parka prirode „Golija“ definisana su područja za koja su utvrđeni režimi zaštite I (prvog), II (drugog) i III (trećeg) stepena. Režimi su određeni u zavisnosti od prirodnih vrednosti, antropogenih uticaja, potrebnih mera zaštite, očuvanja, kao i mogućnosti korišćenja i razvoja.
U prirodnom dobru – Parku prirode „Golija“ definisano je 20 lokaliteta sa režimom zaštite I (prvog) i 18 lokaliteta sa režimom zaštite II (drugog) stepena. Na prostoru izvan režima zaštite I (prvog) i II (drugog) stepena do ukupne površine prirodnog dobra utvrđen je režim zaštite III stepena.
Ukupna površina Parka prirode „Golija“ iznosi 75.838,94 hektara. Odnos površina sa režimom I, II i III stepena zaštite u odnosu na ukupnu površinu zaštićenog prirodnog dobra prikazan je u sledećoj tabeli:
| Režim zaštite | Površina u ha | % učešće |
| I stepen | 763,30 | 1,01 |
| II stepen | 4457,49 | 5,88 |
| III stepen | 70618,15 | 93,11 |
| Ukupno | 75838,94 | 100,00 |
- JAVNI UVID O NACRTU UREDBE O PROGLAŠENJU I STUDIJI ZAŠTITE PARKA PRIRODE „GOLIJAˮ, ODRŽAĆE SE U TRAJANJU OD 20 DANA, OD 2. AVGUSTA 2024. GODINE DO 21. AVGUSTA 2024. GODINE.
Nacrt uredbe o proglašenju Parka prirode „GOLIJAˮ i Studija zaštite sa kartografskom dokumentacijom (u daljem tekstu: dokumenti o zaštiti), koje je na osnovu ovlašćenja shodno čl. 102. i 103. Zakona o zaštiti prirode izradio Zavod za zaštitu prirode Srbije, Beograd, biće izloženi na javni uvid svakog radnog dana od 1000 do 1300 časova u prostorijama Ministarstva zaštite životne sredine, Beograd, Omladinskih brigada 1, soba 668 i Zavoda za zaštitu prirode Srbije, Beograd, Japanska 35, kao i na sajtu Ministarstva zaštite životne sredine i Zavoda za zaštitu prirode Srbije.
Fizička i pravna lica mogu u toku trajanja javnog uvida, zaključno sa 21. avgustom 2024. godine, dostaviti u pisanoj formi primedbe na dokumenta o zaštiti Ministarstvu zaštite životne sredine:
- poštom ili na pisarnicu, sa naznakom PP „GOLIJAˮ – Javni uvid o zaštiti,
- elektronskim putem na e-mail adresu aleksandra.doslic@eko.gov.rs
2. JAVNA RASPRAVA O DOKUMENTIMA O ZAŠTITI održaće se održaće se u sledećim terminima:
13. avgusta 2024. godine
- sa početkom u 11.00 časova u Kraljevu, u prostorijama Gradske uprave, sala 1, Trg Jovana Sarića 1;
14. avgusta 2024. godine
- sa početkom u 9.00 časova u prostorijama opštine Raška, sala Opštinske uprave, Predraga Vilimonovića 1;
- sa početkom u 13.00 časova u Novom Pazaru, svečana sala Kulturnog centra, Stevana Nemanje 2;
15. avgusta 2024. godine
- sa početkom u 9.00 časova u prostorijama opštine Sjenica, sala Skupštine opštine, Zmaja od Bosne 1;
- sa početkom u 13.00 časova u prostorijama opštine Ivanjica, sala Skupštine opštine Ivanjica, Venijamina Marinkovića 1.
U okviru javne rasprave biće razmatrane primedbe dostavljene tokom javnog uvida.
Javnu raspravu vodi komisija koju obrazuje Ministarstvo zaštite životne sredine.
U javnoj raspravi učestvuju fizička lica i predstavnici pravnih lica koji su podneli primedbe u pisanom obliku u toku trajanja javnog uvida, koji usmeno mogu obrazložiti podnete primedbe. O svakoj podnetoj primedbi obrađivač dokumenata o zaštiti javno iznosi svoj stav.
3. IZVEŠTAJ O IZVRŠENOM JAVNOM UVIDU I JAVNOJ RASPRAVI biće objavljen na internet stranici Ministarstva zaštite životne sredine i Zavoda za zaštitu prirode Srbije.
Nacrt_uredbe_o_proglašenju_PP_Golija
