Područje Rajca je prvi put zaštićeno kao Predeo naročite prirodne lepote, kada je Savet za prosvetu i kulturu Narodnog odbora opštine Ljig, na osnovu stručnog mišljenja Republičkog zavoda za zaštitu prirode 1963. godine, doneo Rešenje o stavljanju pod zaštitu države dela Rajca, kao predela naročite prirodne lepote, na površini od 1200 ha.
Zavod za zaštitu prirode Srbije je izvršio ponovno vrednovanje područja Rajca, te je dostavljanjem Studije zaštite Ministarstvu zaštite životne sredine pokrenut postupak zaštite ovog područja dana 12.07.2019. godine. Shodno utvrđenim vrednostima i predloženoj kategoriji zaštite, Ministarstvo zaštite životne sredine pripremilo je Nacrt Uredbe, kojom se područje Rajca kategoriše kao zaštićeno područje II (druge) kategorije, sa utvrđenim režimima zaštite I (prvog), II (drugog) i III (trećeg) stepena, te predlaže povećanje površine pod zaštitom na 1.737,15 ha.
Predeo Rajca po svojim morfoambijentalnim odlikama predstavlja najatraktivniji predeo Valjevskih planina. Pripada srpsko-balkanskom makroregionu, koji odlikuje heterogeni predeoni obrazac. Ovu planinsku visoravan odlikuju karakteristični geomorfološki fenomeni karsta. Poseduje sve odlike šumovitih niskih planina šumadijske grede sa razbijenim tipom naselja. Zahvaljujući vrlo dinamičnoj morfologiji, velikim šumskim kompleksima lišćarskih šuma, mozaičnom rasporedu bukovih i hrastovih šuma, livada i pašnjaka prožetim ivicama i međama, prisustvu raznovrsne flore i faune, celo ovo područje ima veoma atraktivne pejzažne karakteristike, ne samo leti, nego tokom svih godišnjih doba. Snažan pečat prirodnim vrednostima Rajca daje istorijski i tradicionalni momenat.
Predeo Rajca predstavlja zasebnu geološku i geomorfološku celinu u odnosu na područje planine Suvobor. Severne i južne strane Rajca karakterišu strmi odseci, u čijim podnožjima se nalaze kraška izvorišta, potoci i rečice. Plato Rajca je širok greben, zatalasane površine, koji zbog svoje krečnjačke podloge obiluje tipičnim kraškim oblicima (vrtačama, manjim uvalama i skrašćenim dolinama, pećinama, jamama i dr.). Od ukupno 12 istraženih speleoloških objekata koji se nalaze na području Rajca (5 jama i 7 pećina), najznačajnije su „Velika pećina u Brezacima“ i „Stepanovića pećina“.
Rajac karakterišu dva značajna Objekta hidrološkog nasleđa Srbije, a to su: snažno kraško vrelo Ljiga i izvorište Dičina. Pored njih, izdvajaju se potencijalni objekti hidrološkog nasleđa, a to su: vodopad Crkvine na potoku Slap, kao jedan od najlepših i najznačajnijih hidrološko-geomorfoloških fenomena područja Rajca i Ponornica Stepanovića pećine, kao jedan od najznačajnijih lokaliteta geonasleđa područja Rajca zbog svoje retkosti, izraženih hidrografskih i geomorfoloških odlika i ambijentalnih vrednosti.
Predeo Rajca pripada zoni umereno kontinentalne klime. Blagotvoran uticaj klime Rajca sa izraženim efektom vazdušne banje pogoduje razvoju zdravstvenog turizma, posebno u svrhu oporavilišta, odmora, rekreacije i relaksacije, pripremama sportista i razvoju rekreativnog turizma naročito u letnjem periodu i početkom jeseni.
Vegetaciju Rajca čine površine obrasle šumama i livadama, sa umetnutim obradivim površinama i isprepletanom mrežom živica, međa i pojedinačnih ili grupisanih stabala.
U predelu Rajca razvili su se različiti tipovi šumske vegetacije. U nižim delovima, javljaju se kserotermne klimatogene zajednice hrastova, pre svega sladuna i cera. Na većim nadmorskim visinama, smenjuju se mezofilnije varijante hrastovih šuma (cer, kitnjak i grab, kitnjak). Severne strane ekspozicije, kao i prostori sa uvalama, karakteriše stanište mezofilne bukve.
U vegetacijskom smislu, značajno je pristustvo kostrike u gustom sklopu, na površinama od nekoliko hektara, koje se nalaze ispod čiste sastojine šume crnog graba, što predstavlja pravu retkost za čitavo područje Srbije. Takođe, retka je i pojava zajednice crnog graba sa kostrikom koja je ovde prisutna. Isto tako, značajna je sastojina bukve i crnog graba, ostrvskog tipa, koja se nalazi isključivo na krečnjacima većih nagiba i koja se smatra reliktnom.
Šume, koje se javljaju u vidu zaštitnog pojasa oko livada, raspoređene su na obodu predela, tako da ceo prostor izgleda i funkcioniše kao jedinstvena celina.
Livade i pašnjaci Rajca predstavljaju izuzetan resurs ovog predela. Zaštititom livadskih zajednica i staništa sa aspekta očuvanja biodiverziteta, vraćanjem i jačanjem postojećih i uvođenjem novih oblika tradicionalnih načina korišćenja i aktiviranjem agroekoloških programa, te prepoznavanjem ovih livadskih ekosistema kao poljoprivrednih područja visoke prirodne vrednosti, predeo Rajca će dobiti atribute koji ga nominuju za buduće NATURA 2000 područje.
Flora i fauna predela Rajca je raznovrsna i predstavljena retkim i ugroženim biljnim i životinjskim vrstama, od kojih su mnoge zaštićene. Zabeležena su ukupno 243 biljna taksona, od kojih 75 ima i nacionalni i međunarodni značaj, i to:
- Prema „Pravilniku o proglašenju i zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva“, zaštićeno je 38 biljnih vrsta, od kojih je 7 vrsta orhideja u kategoriji zaštićenih (bela zavrata (Cephalanthera damasonium), plaštak (Anacamptis pyramidalis), zavrata (Cephalanthera longifolia), zavrata crvena (Cephalanthera rubra), vranjak (Gymnadenia conopsea), šiljorep (Limodorum abortivum), salep (Orchis morio)), a jedna orhideja smrdljivi kaćunak (Orchis coriophora) strogo zaštićena divlja vrsta
- Prema „Pravilniku o prekograničnom prometu i trgovini zaštićenim vrstama“, utvrđeno je 38 biljnih vrsta, od kojih je 8 na listi CITES konvencije
- Na „Preliminarnoj Crvenoj listi flore Srbije“, koja obuhvata retke, ugrožene i ranjive taksone biljaka, nalazi se 10 taksona, kako sledi: sleznica (Asplenium aulterinum), Markgrafova žumenica (Alyssum markgrafii), lincura (Gentiana lutea), šumski ljiljan (Lilium martagon), plaštak (Anacamptis pyramidalis), zavrata (Cephalanthera longifolia), zavrata crvena (Cephalanthera rubra), vranjak (Gymnadenia conopsea), šiljorep (Limodorum abortivum), salep (Orchis morio), mačkovo uho (Ophrys scolopax subsp. cornuta), smrdljivi kaćunak (Orchis coriophora), Platanthera chlorantha, zasučak (Spiranthes spiralis)
- „Uredbom o stavljanju pod kontrolu korišćenja i prometa divlje flore i faune“, zabranjeno je 12 vrsta za sakupljanje
- Posebnu vrednost predstavlja 15 reliktnih i 5 endemičnih vrsta. Reliktne su mukavica, bršljan, siva režuha, obični grab, matočika, pasji zub, sremuš, oštrolisna kostrika, širokolisna kostrika, šumski ljiljan, crni jasen, suručica, sitna lazarkinja i pomama. Endemične vrste su Margrafova žumenica, Silene sendtneri, balkanska perunika, Melampyrum hoermannianum i dan i noć
- Prema Direktivi o staništima, zabeležene su 4 vrste značajne za definisanje NATURA 2000 područja plaštak (Anacamptis pyramidalis), visibaba (Galanthus nivalis), lincura (Gentiana lutea) i kostrika (Ruscus aculeatus)
- U odnosu na „Evropsku crvenu listu vaskularne flore“ (IUCN, 2011.), zabeleženo je ukupno 40 vrsta. Od tog broja, 2 vrste su u kategoriji „skoro ugrožene“ (visibaba Galanthus nivalis i salep Orchis morio)
Sa aspekta raznovrsnosti i brojnosti različitih vrsta flore, najznačajniji lokalitet je „Velika provalija“ koji se nalazi u režimu zaštite I stepena. U njemu je zabeleženo 30 vrsta drveća (2/3 od ukupnog broja za celo područje Rajca), a posebna vrednost lokaliteta se ogleda u prisustvu vrste crnog graba (Ostrya carpinifolia) sa kostrikom u gustom sklopu, što je prava retkost za područje Srbije. Od reliktnih vrsta ističu se grupacije paprati, zlatna paprat (Asplenium ceterach), jelenji jezik (Asplenium scolopendrium) i bujad (Pteridium aquilinum).
Na lokalitetu „Velika provalija“ kao potencijalnom NATURA 2000 području, zastupljene su vrste i staništa koje ga opredeljuju za tu nominaciju, a to su:
a. vrsta plaštak (Anacamptis pyramidalis)
b. reliktni tip staništa A2.92 Šume crnog graba (Ostrya carpinifolia) !41.8 Frag(B))
c. sleznica (Asplenium adulterinum), koja se navodi na Dodatku II Direktive o staništima
d. 14 vrsta ptica koje se nalaze na Dodatku I Direktive o pticama
Vegetacijsku sliku predela Rajca čini 6 tipova šuma:
Šuma sladuna i cera (Quercetum frainetto – cerris subass. typicum), Šuma sladuna i cera sa kostrikom (Quercetum frainetto cerris subass. aculeatetosum), Šuma sladuna i cera sa crnim grabom (Ostryo – Quercetum farnetto – cerris), Šuma kitnjaka i cera (Quercetum petraeae–cerris), Šuma brdske bukve (Fagetum moesiacae submontanum), Šuma bukve i crnog graba (Ostryo – Fagetum moesiacae).
Od ukupno 38 vrsta koje su navedene u spisku TBFRA, 12 vrsta je zastupljeno na području Rajca. Od tog broja, samo jedna je reliktna vrsta crni grab (Ostrya carpinifolia Scop.), dok su ostale kategorisane vrste kao retke i ugrožene vrste: brekinja (Sorbus torminalis), jarebika (Sorbus aucuparia), beli jasen (Fraxinus excelsior), jasika (Populus tremula), divlja kruška (Pyrus pyraster), divlja jabuka (Malus silvestris), divlja trešnja (Prunus avium), brdski brest (Ulmus montana), poljski brest (Ulmus minor), javor mleč (Acer platanoides) i breza (Betula pendula).
Brdske šume bukve su najvredniji tip šume na zaštićenom području, posebno na lokalitetu „Krševi“ i „Crkvena kosa“, iznad vrela Ba, gde sa crnim grabom stvara reliktnu zajednicu.
Na području Rajca pronađene su 3 vrste insekata iz reda tvrdokrilaca (Coleoptera), koje su prvi put zabeležene u podacima o fauni Republike Srbije. To su Omalium rivulare, Atheta contristata i Aleochara (Xenochara) funebris. One su pronađene na lokalitetima „Velika Bezdan“, „Velika pećina u Brezacima“ i „Stepanovića pećina“. Pored navedenih vrsta, najznačajniji nalaz za Republiku predstavlja opisana nova vrsta za nauku iz reda tvrdokrilaca (Coleoptera), vrsta Duvalius (Duvalius) suvoborensis, koja se može naći samo u „Velikoj pećini u Brezacima“ i koja se nalazi na listi strogo zaštićenih vrsta u Srbiji.
Sa aspekta faune ptica, predeo Rajac je veoma značajan za neke vrste ptica koje su od nacionalne i međunarodne važnosti za zaštitu. Pored toga, kao tipičan šumadijski tip predela, Rajac je značajan kao centralna zona za ekološko povezivanje u mrežu značajnih područja u cilju očuvanja ukupnog diverziteta vrsta i staništa u Srbiji i šire, pa se upravo zbog toga smatra da Rajac treba uvrstiti u potencijalno NATURA 2000 područje. U predelu Rajca zabeleženo je ukupno 81 vrsta ptica, od čega su 62 vrste ptice gnezdarice. Najveći broj vrsta (65) je strogo zaštićen prema „Pravilniku o proglašenju i zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva“, dok 16 vrsta ima status zaštićene divlje vrste. Takođe, na ovom području je evidentirano i 14 vrsta ptica sa dodatka I Direktive o pticama (209/147/EC).
Među posebno značajne vrste ptica na području Rajca i okoline izdvojene su sledeće vrste: suri orao (Aquila chrysaetos), siva vetruška (Falco vespertinus), lastavičar (Falco subbuteo), planinski zujavac (Eudromias morinellus), grlica (Streptopelia turtur), mali detlić (Dryobates minor), crna žuna (Dryocopus martius), siva žuna (Picus canus), mala muharica (Ficedula parva), šumska ševa (Lululla arborea) i vinogradska strnadica (Emberiza hortulana).
Značajno je reći da je u kategoriji evropskih vrsta od globalnog značaja (SPEC 1) sa područja Rajca nestala nekada prisutna vrsta orao krstaš (Aquila heliaca), a da su i dalje prisutne siva vetruška (Falco tinnunculus) i grlica (Streptopelia turtur).
Sa aspekta faune sisara, za područje Rajca se može osnovano pretpostaviti da ga stalno ili povremeno nastanjuje oko 51 vrsta sisara, što čini nešto više od polovine vrsta koje su do sada na bilo koji način registrovane na teritoriji Srbije.
Najbrojniju grupu čine slepi miševi (Chiroptera) sa 19 prisutnih vrsta, a najmanju papkari (Artiodactula) sa 2 vrste, kao i zečevi (Lagomorpha) sa 1 vrstom.
Predeo Rajca se nalazi u okviru ekološki značajnog područja „Valjevske planine“ (br. 33), ekološke mreže Republike Srbije, značajnog za zaštitu vrsta i staništa: EMERALD ekološka mreža („Suvobor RS0000036“) i odabrano područje za dnevne leptire – Prime Butterfly Area (RVA „Maljen – Suvobor“, br. 39).
Livadski ekosistemi na delu Platoa Rajca označeni su kao poljoprivredno područje od visoke prirodne vrednosti (High Nature Value Farming/HNV), što ovo područje nominuje za potencijalno NATURA 2000 područje.
Istorijski pečat i tradiciju naroda predela Rajca obeležava jedino kulturno dobro na ovom području, a to je Spomenik kulture od nacionalnog značaja „Spomenik 1300 kaplara“, kao obeležje najveće i najznačajnije bitke, Kolubarske bitke koju je srpska vojska izvojevala u Prvom svetskom ratu na području Valjevskih planina. Na vrhu Rajca nalaze se i očuvani rovovi iz Kolubarske bitke, koji zaslužuju da budu adekvatno obeleženi. Na ovaj način, nesumnjivo je da centralni deo grebena Suvobora ima memorijalni značaj.
Najpopularnija manifestacija sa najdužom tradicijom koja se održava na Rajcu je „Kosidba na Rajcu“. Prva Kosidba održana je 1892. godine, a organizovano takmičenje kosača je počelo 1973. godine. Manifestacija simbolično predstavlja mobu i svečani završetak košenja planinskih livada.
Značaj predela Rajca i zadržavanje njegovog statusa kao zaštićenog područja i zone od posebnog državnog interesa sa stanovišta zaštite prirode i prirodnih resursa i razvoja turizma, definisani su Prostornim planom Republike Srbije. Rajac, kao najznačajniji turistički punkt opštine Ljig pripada Centralnoj turističkoj zoni i regiji drugog stepena Valjevskih planina sa nacionalnim značajem i sa letnjom rekreacijom, kao vodećom turističkom aktivnošću, zatim vikend izletničkom zonom Beograda i mogućnošću razvoja ostalih turističkih aktivnosti.
Predeo izuzetnih odlika „Rajacˮ, nalazi se na teritoriji opštine Ljig (KO Slavkovica i KO Ba) i opštine Gornji Milanovac (KO Polom i KO Gornji Branetići).
Površina Predela izuzetnih odlika „Rajacˮ iznosi 1.771,58 ha, od čega je u 540,50 ha (30,51%) u državnom vlasništvu, 1.152,77 ha (65,07%) u privatnom, 46,38 ha (2,62%) u javnom, 6,11 ha (0,34%) u društvenom, 25,82 ha (1,46%) u crkvenom i drugim oblicima vlasništva.
1. JAVNI UVID O NACRTU UREDBE O PROGLAŠENJU I STUDIJI ZAŠTITE PREDELA IZUZETNIH ODLIKA „RAJACˮ, ODRŽAĆE SE U TRAJANJU OD 20 DANA, OD 1. JUNA 2024. GODINE DO 20. JUNA 2024. GODINE.
Nacrt uredbe o proglašenju Predela izuzetnih odlika „RAJACˮ i Studija zaštite sa kartografskom dokumentacijom (u daljem tekstu: dokumenti o zaštiti), koje je na osnovu ovlašćenja shodno čl. 102. i 103. Zakona o zaštiti prirode izradio Zavod za zaštitu prirode Srbije, Beograd, biće izloženi na javni uvid svakog radnog dana od 1000 do 1300 časova u prostorijama Ministarstva zaštite životne sredine, Beograd, Omladinskih brigada 1, soba 668 i Zavoda za zaštitu prirode Srbije, Beograd, Japanska 35, kao i na sajtu Ministarstva zaštite životne sredine i Zavoda za zaštitu prirode Srbije.
Fizička i pravna lica mogu u toku trajanja javnog uvida, zaključno sa 20. junom 2024. godine, dostaviti u pisanoj formi primedbe na dokumenta o zaštiti Ministarstvu zaštite životne sredine:
- poštom ili na pisarnicu, sa naznakom PIO „RAJACˮ – Javni uvid o zaštiti,
- elektronskim putem na e-mail adresu aleksandra.doslic@eko.gov.rs
2. JAVNA RASPRAVA O DOKUMENTIMA O ZAŠTITI održaće se 20. JUNA 2024. godine, godine i to:
- sa početkom u 10.00 časova u prostorijama Opštine Ljig, Karađorđeva 7, sala 21;
- sa početkom u 13.00 časova u prostorijama Opštine Gornji Milanovac, Takovska 2, Velika skupštinska sala.
U okviru javne rasprave biće razmatrane primedbe dostavljene tokom javnog uvida.
Javnu raspravu vodi komisija koju obrazuje Ministarstvo zaštite životne sredine.
U javnoj raspravi učestvuju fizička lica i predstavnici pravnih lica koji su podneli primedbe u pisanom obliku u toku trajanja javnog uvida, koji usmeno mogu obrazložiti podnete primedbe. O svakoj podnetoj primedbi obrađivač dokumenata o zaštiti javno iznosi svoj stav.
3. IZVEŠTAJ O IZVRŠENOM JAVNOM UVIDU I JAVNOJ RASPRAVI biće objavljen na internet stranici Ministarstva zaštite životne sredine i Zavoda za zaštitu prirode Srbije.
