Kanjon Vučjanske reke se nalazi na jugu Srbije u okviru zapadnog dela Južnomoravskog Pomoravlja. Predeo kanjona je na severnoj padini planine Kukavice, na kontaktu planinske padine i supodine Leskovačkog polja, odnosno Leskovačke kotline. Najbliže naselje kanjonu je varošica Vučje, smeštena na obalama Vučjanske reke, ispod kanjona, odnosno na njegovom dodiru sa ravnicom Leskovačkog polja. Najbliži gradski i regionalni centar je grad Leskovac.
Kanjon Vučjanske reke jedan je od najlepših kanjona Srbije. Veći deo područja je potpuno nepristupačan, bez značajnih oblika uređenja prostora, što predstavlja pravu retkost u Srbiji, imajući u vidu njegovu atraktivnost. Strme padine oko Vučjanske reke su izuzetno raznovrsne geomorfološkim, geološkim, florističkim i faunističkim obeležjima, ali i kulturnom baštininom, što ispunjava sve kriterijume za zaštitu u vidu spomenika prirode. Utvrđenje Skobaljić grad ili Zelen grad (korišćen u periodu od 10. do 15. veka), smešteno na mestu nastanka kanjona, ukazuje da je prostor u istoriji imao i veliki značaj u zaštiti lokalnog stanovništa. Sinergija estetike prirode predela i kulturnog nasleđa daje poseban pečat ovom mestu.
Kako su geomorfološke i hidrološke odlike i kvaliteti izuzetno raznovrsni, izdvajanje režima stroge zaštite (I stepena) se smatralo neophodnim kako bi se najvrednije hidrogeološko nasleđe očuvalo u prirodnom stanju. U drugom režimu zaštite su padine kanjona koje su sa delimično izmenjenim prirodnim vrednostima. Izdvajanje prostora u režim zaštite trećeg stepena je izvršeno za delove područja koji su stvorenim vrednostima pretrpeli velike izmene.
U šumskom fondu na području kanjona Vučjanske reke prisutne su 52 drvenaste i žbunaste vrste, od kojih je 10 u kategoriji retkih, endemičnih, reliktnih i ugroženih: brekinja – Sorbus torminalis, poljski brest – Ulmus minor, breza – Betula pendula, brdski brest – Ulmus montana, divlja kruška – Pyrus pyraster, divlja jabuka – Malus silvestris, divlja trešnja – Prunus avium, jasika – Populus tremula, jarebika – Sorbus aucuparia i beli jasen – Fraxinus excelsior.
Na području je evidentiran ukupno 161 biljni takson. S druge strane, prostor obiluje vrstama koje su značajne sa ekonomskog i ekološkog aspekta, zbog čega uživaju zaštitu na teritoriji Republike Srbije u skladu sa nacionalnom zakonskom regulativom. Najznačajnije biljne vrste su radićolisni šeboj (Erysimum crepidifolium), kostrika (Ruscus aculeatus), sremuš (Allium ursinum), plućnjak (Pulmonaria officinalis) i vilina kosica (Cyclamen hederifolium subsp. hederifolium).
Osnovnu ihtiološku vrednost čini potočna pastrmka(Salmo trutta), riblja vrsta koja naseljava isključivo čiste i kiseonikom bogate vodotoke. U Vučjanskoj reci takođe žive i potočna mrena(Barbus balcanicus) i klen (Squalius cephalus). I pored činjenice da je Vučjanska reka u kanjonu većim brojem vodopada prirodno podeljena na više segmenata, kao i da postoji više betonskih pregrada vodotoka u nizvodnom delu van zaštite, veoma je značajno da su riblje vrste prisutne u celom toku Vučjanske reke kroz zaštićeno područje. Potočna mrena (Barbus balcanicus) predstavlja i međunarodno značajnu vrstu.
Na prostoru kanjona Vučjanske reke zabeleženo je ukupno 11 vrsta vodozemaca i 9 vrsta gmizavaca. Od tog broja, 10 vrsta vodozemaca je strogo zaštićeno: šareni daždevnjak (Salamandra salamandra), planinski mrmoljak (Ichtyosauria alpestris), obični mrmoljak (Lissotriton vulgaris), makedonski mrmoljak (Triturus macedonicus), žutotrbi mukač (Bombina variegata), šumska krastača (Bufo bufo), zelena krastača (Pseudepidalea viridis), šumska žaba (Rana dalmatina), žaba travnjača (Rana temporaria) i grčka žaba (Rana graeca). Međunarodno je značajna samo jedna vrsta vodozemaca i to žutotrbi mukač (Bombina variegata), koji se nalazi na dodatku II Direktive o staništima. Od zabeleženog broja gmizavaca, eskalapov smuk (Zamenis longissimus), stepski smuk (Dolichophis caspius), ribarica (Natrix tesselata) i belouška (Natrix natrix) imaju status strogo zaštićenih vrsta.
Fauna ptica je predstavljena sa 60 vrsta, od kojih je 53 strogo zaštićeno. Najznačajnije vrste su retke, ugrožene i nacionalno i međunarodno značajne vrste kao što su: zmijar (Circaetus gallicus), crna žuna (Dryocopus martius), bela roda (Ciconia ciconia), sivi soko (Falco peregrinus), siva žuna (Picus canus) i šumska ševa (Lullula arborea). Kuriozitet područja je prisustvo daurske (Cecropis daurica), gorske (Ptyonoprogne rupestris), gradske (Delichon urbica) i seoske laste (Hirundo rupestris), od ukupno 5 registrovanih vrsta iz ove grupe u Srbiji.
Prema Pravilniku o kriterijumima vrednovanja i postupku kategorizacije zaštićenih područja („Službeni glasnik RS”, broj 97/15), Spomenik prirode „Kanjon Vučjanske reke” svrstava se u II kategoriju – zaštićeno područje pokrajinskog/regionalnog odnosno velikog značaja.
Da bi se zaštitile temeljne vrednosti, osim zabrana i ograničenja propisanih odredbama Zakona o zaštiti prirode i Uredbom o režimima zaštite, na prostoru režima I (prvog), II (drugog) i III (trećeg) stepena zaštite sprovode se i specifične mere koje se ogledaju kroz određene zabrane i ograničenja.
U prvom režimu zaštite se nalazi lokalitet „Slapovi i vodopadi Vučjanske reke” koji obuhvata korito Vučjanske reke na delu nizvodno od vodozahvata za malu hidroelektranu „Vučje” do Pešinog vira u okviru sistema Đokinih virova.
Režim zaštite I stepena zabranjuje korišćenje prirodnih resursa, izgradnju objekata i bilo kakve radove.
Režim zaštite I stepena ograničava radove i aktivnosti na:
- naučna i studijska istraživanja flore i faune, kao i uspostavljanje stručnog monitoringa radi praćenja stanja prirodnih vrednosti, njihove zaštite, očuvanja i unapređenja flore i faune;
- kontrolisanu posetu u obrazovne, rekreativne i opštekulturne svrhe, a koje nisu u suprotnosti sa ciljevima očuvanja prirodnih vrednosti;
- obeležavanje granica;
- sprovođenje zaštitnih, sanacionih i drugih neophodnih mera samo u slučaju požara, prirodnih nepogoda, udesa, a koji prete bezbednosti ljudi i objektima, bolesti i prenamnoženja određenih biljnih i životinjskih vrsta.
Drugi stepen zaštite na području kanjona Vučjanske reke obuhvata jedan lokalitet „Kanjonske padine”, koji je predstavljen kanjonskim/dolinskim stranama reke i obuhvata najveći deo prirodnog dobra.
Na prostoru režima II (drugog) stepena zaštite, osim zabrana definisanih članom 35. Zakona o zaštiti prirode („Službeni glasnik RS”, br. 36/2009, 88/2010, 91/2010 – ispravka, 14/2016, 95/2018 – dr. zakon i 71/2021).
Zabranjuje se:
- Izgradnja industrijskih, ugostiteljskih, stambenih, vikend i drugih objekata,
- Promena namene površina, ukoliko nije u skladu sa važećim prostornim planovima nižeg i višeg reda.
- Eksploatacija mineralnih i nemineralnih sirovina i otvaranje pozajmišta zemljišta i kamena.
- Deponovanje svih vrsta otpada, kako opasnog, tako i neopasnog.
- Ispuštanje otpadnih voda u zemljište i vodotokove.
- Kaptiranje izvora, zahvatanje voda, hidrogeološka i minerološka istraživanja i intervencija u kojima se menja hidrološki režim voda.
- Regulacija vodotoka.
- Otvaranje novih saobraćajnica i postavljanje električnih vodova.
- Održavanje manifestacija i kampovanje.
- Izgradnja viaferata i ziplajnova.
- Sakupljanje i uništavanje svih strogo zaštićenih vrsta, kao i vrsta pod kontrolom prometa suprotno od definisanih nacionalnih legislativa.
- Unošenje stranih vrsta flore i faune.
- Izgradnja ribnjaka.
- Seča šume i zamena vrsta (supstitucija).
- Uklanjanje stabala i druge krajrečne autohtone vegetacije u zoni reke.
- Paljenje vatre.
- Postavljanje (ukucavanje) tabli i drugih obaveštenja na stablima.
- Rekreativni i sportski ribolov, kao i lov.
- Sve aktivnosti kojima se ugrožavaju objekti geonasleđa.
- Sve aktivnosti definisane Zakonom o zaštiti prirode, odnosno članom 73. koji se tiče strogo zaštićenih divljih vrsta, 74. koji se odnosi na zabranjene radnje sa strogo zaštićenim divljim vrstama i 79. koji se tiče zabranjenih sredstava za hvatanje i ubijanje divljih životinja.
- Sve aktivnosti koje mogu narušiti estetske i ambijentalne vrednosti i pogoršati karakteristike njegove primarne vrednosti.
- Aktivnosti kojima se sprečava nestanak ugroženih i osetljivih vrsta, tipova staništa i šuma.
- Kontrolisani i usmereni turistički obilazak kanjona u manjim grupama (do 10 osoba).
- Izvođenje sanacionih radova na postojećim hidrotehničkim objektima.
Lokaliteti sa ustanovljenim režimom zaštite III (trećeg) stepena su:
- Prostor oko male hidroelektrane „Vučje” i
- „Skobaljić grad”.
Lokalitet Prostor oko male hidroelektrane „Vučje”, obuhvata deo kanjona Vučjanske reke značajno izmenjen antropogenom delatnošću, u smislu da je uz rečno korito izgrađena mašinska zgrada male hidroelektrane „Vučje” i hotel „Orlovo gnezdo”. Urađeni su bočni kameni zidovi i više pregrada u koritu sa antierozionim branama i branama sa tablastom ustavom. Predeono i morfološki, lokalitet je sastavni deo kanjona i direktno i indirektno je povezan sa celinom i može uticati na prirodne procese u kanjonu zbog čega je ušao u obuhvat zaštite.
Lokalitet „Skobaljić grad” obuhvata deo kanjona Vučjanske reke na levoj, zapadnoj strani kanjona, uglavnom po lokalnom razvođu gde je i arheološki lokalitet „Skobaljić grad”, a južno od arheološkog lokaliteta i korita bezimenog potoka, koji se visećim ušćem po sistemu slapova spaja sa kanjonom. Najatraktivniji deo lokaliteta je svakako „Skobaljić grad”, koji se pominje i kao „Skobaljić kula” ili „Zelengrad”, gde se na kosi neposredno od grada izdvaja nekoliko usamljenih ostenjaka. Usvojenjem Plana detaljne regulacije za spomenik kulture „Skobaljić grad”, detaljno se razrađuje namena prostora spomenika kulture i predviđa njegova restauracija i konzervacija, kao i izgradnja pristupnog puta i mosta preko reke, kojim će se državni put spojiti sa lokalitetom na kome je ovaj spomenik kulture.
Na prostoru lokaliteta pod režimom II stepena zaštite,
zabranjuje se:
- Izgradnja industrijskih, ugostiteljskih, stambenih, vikend i drugih objekata.
- Promena namene površina, ukoliko nije u skladu sa važećim prostornim planovima nižeg i višeg reda.
- Eksploatacija mineralnih i nemineralnih sirovina i otvaranje pozajmišta zemljišta i kamena.
- Širenje postojećih naselja u pravcu područja u režimu I i II stepena zaštite.
- Asfaltiranje i širenje nekategorisanih opštinskih i šumskih puteva, sem pristupnog puta do lokaliteta „Skobaljić grad” definisanog planom detaljne regulacije.
- Deponovanje svih vrsta otpada, kako opasnog, tako i neopasnog.
- Ispuštanje otpadnih voda u zemljište i vodotokove.
- Kaptiranje izvora, zahvatanje voda, hidrogeološka i minerološka istraživanja i intervencija u kojima se menja hidrološki režim voda.
- Izgradnja elektrana na sve oblike energije, uključujući izgradnju hidroelektrana i drugih hidrotehničkih objekata za zahvatanje i transport vode za potrebe izgradnje i rada hidroelektrana.
- Izgradnja skladišta nafte, naftnih derivata i prirodnog gasa.
- Uklanjanje krajrečne vegetacije.
- Unošenje invazivnih alohtonih vrsta.
- Lov.
- Održavanje masovnih manifestacija na lokalitetu „Skobaljić grad”.
ograničava se na:
- Izgradnju objekata za prezentaciju zaštićenog područja (vizitorski centar, infotable i sl.).
- Rekonstrukciju postojećih objekata turističkog smeštaja, izletišta, kulturnih spomenika, infrastrukturne mreže i infrastrukturnih objekata u skladu sa održivim korišćenjem prirodnih vrednosti i kapacitetom prostora.
- Izvođenje radova na postojećim hidrotehničkim objektima.
- Uređenje pešačkih staza i druge rekreativne infrastrukture.
- Održavanje tradicionalnih i drugih masovnih manifestacija.
Shodno članu 42. stav 5. Zakona o zaštiti prirode („Službeni glasnik RS”, br. 36/2009, 88/2010, 91/2010-ispravka, 14/2016, 95/2018 – drugi zakon i 71/2021) koji se odnosi na sadržaj Studije i predlog upravljača, Zavod za zaštitu prirode Srbije predlaže JP „Turistička organizacija Leskovac” iz Leskovca za upravljača Spomenikom prirode „Kanjon Vučjanske reke”.
Nacrt_uredbe_o_proglašenju_SP_Kanjon_Vučjanske_reke – Preuzmi
Opis_granica_SP_Kanjon_Vučjanske_reke
Studija_zaštite_SP_Kanjon_Vučjanske_reke
