Opšti rezervat prirode „Vinatovača“
Ha prostoru Srbije postoji ukupno 11 bukovih rezervata, čija je prirodna vrednost zasnovana na tipičnosti, reprezentativnosti, izvornom karakteru i očuvanosti autohtone zajednice mezijske bukve (Fagetum moesiacae serbicum). U Srbiji postoji 6 rezervata prirode sa čistom šumom bukve prašumskog karaktera. To su: „Danilova kosa”, „Felješana”, „Kukavica”, „Vinatovača”, „Golema reka” i „Busovata”.Rezervat prirode „Vinatovača” se nalazi u istočnoj Srbiji, na planini Beljanici, u gornjem slivu reke Resave, u dolini potoka Vinatovac. Nalazi se na nadmorskoj visini od 630-870 m, na severoistočnoj ekspoziciji, ukupne površine od 37,43 ha. Rezervat predstavlja čistu bukovu sastojinu (Fagetum moesiacae montanum serbicum Rud.) prašumskog karaktera razvijenu na izuzetno povoljnim zemljišnim i klimatskim uslovima. Pojedinačna stabla su visoka do 46 m, jakih prsnih prečnika preko 1 m i starosti oko 200 godina. Bukva je ovde imala optimalne uslove za razvoj, te je povećanjem brojnosti stabala i pokrovnosti kruna, kao i razvitkom korenovog sistema i značajnim učešćem u izgradnji debelog sloja stelje, potiskivala postepeno druge vrste, gradeći čiste sastojine.Sastojina bukve prašumskog tipa zaštićena je i proglašena kao Strogi prirodni rezervat 1957. godine. Zbog svoje izuzetnosti i očuvanosti Rezervat „Vinatovača” je 1986. godine od strane učesnika IUFRO (Međunarna unija za istraživanja u šumarstvu) ocenjen kao reprezentativan i predstavlja retkost i za Evropu. NACIONALNA KATEGORIJA Ι kategorija zaštite – zaštićeno područje međunarodnog, nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja. POVRŠINA 37 ha i 43 a. REŽIM ZAŠTITE Ustanovljen je režim zaštite Ι stepena. OPŠTINA/E Despotovac PRETHODNA ZAŠTITA – Rešenje o stavljanju pod zaštitu države sastojine bukove šume u šumskom masivu „Južni Kučaj“ („Službeni glasnik NRS“, br. 56/57) iz 1957god.; – Rešenje broj 322-13/1/74-04 – SO Despotovac iz 1974 god. AKT O ZAŠTITI Uredba o zaštiti Opšteg rezervata prirode „Vinatovača“ („Službeni glasnik RS“, br. 9/1995). UPRAVLJAČ Javno preduzeće „Srbijašume“.
Specijalni rezervat prirode „Jelašnička klisura“
Jelašnička klisura je zaštićena radi očuvanja staništa prirodnih retkosti, endemo-reliktnih vrsta srpske ramondije (Ramonda serbica Pancic), natalijine ramondije (Ramonda natalia Pancic), srpska vijošnica (Parietaria serbica Pancic), kao i 39 mezijskih, 20 balkanskih i šest ilirskih endema i subendema i očuvanja posebne prirodne vrednosti koju čini klisura Jelašničke reke sa bogatom i raznovrsnom morfološkom ornametikom. Klisura se nalazi u Ponišavlju, na desetak kilometara istočno od grada Niša. Pruža se pravcem severozapad-jugoistok. Nastala je intenzivnim vertikalnim usecanjem Jelašničke reke u krečnjačke stene, pri čemu je nastala uska dolina strmih strana u dužini od oko 1,5 kilometara. Odseci klisure su stepenasto raspoređeni i vodnom erozijom razbijeni na stenovite rtove, usamljene zupce, platna i stubove. Bogata morfološka ornamentika, koja klisuri daje veoma atraktivan izgled, dopunjena je specifičnim oblicima kraške erozije: prozorcima, potkapinama, šupljinama i kavernama u stenama. Veličinom, lepotom i bizarnošću svoga položaja posebno se ističu prozorci Kulina i Sveti Ilija. Područje Jelašničke klisure, kao stanište brojnih reliktnih i endemičnih vrsta, ima izuzetan značaj u proučavanju istorije živog sveta balkanskog prostora. Simbol ove klisure su: srpska ramondija (Ramonda serbica) i Natalijina ramonda (Ramonda nathaliae), tercijerni relikti Balkana. Jelašnička klisura je, pored Sićevačke klisure, jedini lokalitet na Balkanu gde je uspostavljena zona kontakta između ove dve endemoreliktne sestrinske vrste. One u ovoj klisuri grade globalno značajnu zajednicu Ramondetum nathaliae –serbicae. NACIONALNA KATEGORIJA Ι kategorija zaštite – zaštićeno područje međunarodnog, nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja. POVRŠINA 115,73 ha. REŽIM ZAŠTITE Režim zaštite II (drugog) stepena. OPŠTINA/E Niš, K.O. Čukljenik i K.O. Jelašnica. PRETHODNA ZAŠTITA Nije bilo zaštite pre 1995. Godine. AKT O ZAŠTITI Uredba o zaštiti specijalnog rezervata prirode „Jelašnička klisura“ („Službeni glanik RS“, br. 9/1995). UPRAVLJAČ Javno preduzeće „Srbijašume“.
Specijalni rezervat prirode „Klisura reke Trešnjice“
Klisura reke Trešnjice je stavljena pod zaštitu radi očuvanja jednog od poslednjih staništa i populacije prirodne retkosti beloglavog supa (Gyps fulvus Habl.) i staništa drugih retkih i ugroženih životinjskih vrsta koje naseljavaju živopisne klisure Trešnjice i Tribuće. Atraktivnost ovog područja upotpunjuju očuvani vodotoci, ostaci dva srednjevekovna utvrđenja i etno objekti u centru sela. Klisura se nalazi u Podrinju (Azbukovački kraj), na oko 10 kilometara udaljenosti jugoistočno od opštine Ljubovija. Nalazi se u donjem delu rečnog toka i proteže pravcem istok-zapad u dužini od nekoliko kilometara. Bistra planinska reka Trešnjica izvire ispod Povlena u zapadnoj Srbiji i, posle 23 km dugačkog toka, uliva se u reku Drinu nedaleko od Ljubovije. Neposredno pre stapanja sa Drinom, Trešnjica je izdubila nekoliko kilometara dugu krečnjačku klisuru. Duboka oko 500 m, sa liticama koje se uspravno uzdižu iznad toka plahovite reke, klisura na pojedinim mestima poprima odlike kanjonske doline, posebno u zoni ušća Tribuće u Trešnjicu. Naglašenoj plastici klisure doprinose bočne klisurice Dubrašnice i Sušice, ustrmljene litice, sipari, otvori i potkapine. Najveći deo rezervata obrastaju šume i šikare crnog graba (Carpinus orientalis), cera (Quercus cerris), kitnjaka (Quercus frainetto), crnog bora (Pinus nigra), kleke (Juniperus oxycedrus) i mnogih drugih toploljubivih vrsta. U klisuri Trešnjice gnezde se mnoge ptice grabljivice, poput surog orla (Aquila chrysaetos), vetruške (Falco tinnunculus), jastreba kokošara (Accipiter gentilis), kopca ptičara (Accipiter nisus) i mišara (Buteo buteo). Ipak, ova klisura se raspoznaje, pre svega, po koloniji beloglavog supa (Gyps fulvus), koja je zahvaljujući organizovanom hranilištu, sve brojnija i stabilnija. NACIONALNA KATEGORIJA Ι kategorija zaštite – zaštićeno područje međunarodnog, nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja. POVRŠINA 595,38 ha. REŽIM ZAŠTITE Režim zaštite II (drugog) i III (trećeg) stepena. OPŠTINA Ljubovija. PRETHODNA ZAŠTITA Odluka o stavljanju pod zaštitu predela posebnih prirodnih odlika i lepota – deo doline reke Trešnjice (Broj: 06-155/91-01 – SO Ljubovija). AKT O ZAŠTITI Uredba o zaštiti specijalnog rezervata prirode „Klisura reke Trešnjice“ („Službeni glanik RS“, br. 50/1993). UPRAVLJAČ Centar za prirodne resurse NATURA, Beograd.
Specijalni rezervat prirode „Goč-Gvozdac“
Prirodno dobro “Goč-Gvozdac” predstavlja izuzetno šumovito planinsko područje, koje je kao karakterističan šumski mozaik autohtonih vrsta drveća Srbije proglašen za nastavno naučni istraživački centar Srbije, i kao takav se već pedeset godina unapređuje i razvija. Reprezentativnost ovog područja ogleda se u zastupljenosti 650 biljnih vrsta među kojima ima endemičnih, retkih, ugroženih i međunarodno značajnih. Šumski kompleks čini 25 vrsta drveća, od kojih se izdvajaju endemit Balkanskog poluostrva – planinski javor i varijetet crnog bora. Pored toga posebna retkost na području Goča je i sačuvana zajednica bukovo-jelovih šuma. Specijalni rezervat prirode naseljava i 129 vrsta ptica od kojih su 108 gnezdarice, zatim 20 vrsta vodozemaca i gmizavaca, 27 vrsta sisara među kojima su i vidra, hermelin, veliki puh i lasica. Zahvaljujući prirodnim odlikama, izraženom vodnom bogatstvu i sačuvanim ostacima ranog rudarenja još iz rimskog perioda, ovo područje, pored prioritetne naučno-istraživačke funkcije i poligona nastave za ugledno gazdovanje šumama odlikuje se turističkim potencijalom sa dominantno zdravstveno rekreativnim karakterom. NACIONALNA KATEGORIJA Ι kategorija zaštite – zaštićeno područje međunarodnog, nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja. POVRŠINA 3.957,17 ha, od čega je 3.753,90 ha u državnoj svojini, a 203,27 ha u drugim oblicima svojine. REŽIMI ZAŠTITE Na području Specijalnog rezervata prirode „Goč Gvozdac”,utvrđeni su režimi zaštite I, II i III stepena. Režim zaštite I stepena, ukupne površine 113,68 ha utvrđen je na četiri lokaliteta: lokalitet „Brezna”, površine 2,3225 ha sa mešovitom sastojinom jele, bukve, crnog bora i kitnjaka; lokalitet „Krčanik”, površine 5,0331 ha, čiju osnovnu vrednost čini šuma crnog bora. Pi¬nus ni¬gra var. Go¬čen¬sis; lokalitet „Savin laz”, površine 44,9147 ha, područje obraslo zajednicom subalpijske šume bukve Fa¬ge¬tum mo¬e¬si¬a¬cae subal¬pi¬num typi-cum gde se pojedinačno javlja planinski javor Acer hel¬dre¬ic¬hii Orph.; lokalitet „Klisura Brezanske reke“, površine 61,4094 ha, sa reliktnim polidominantnim šumskim zajednicama. Režim zaštite II stepena, ukupne površine 348,23 ha utvrđen je na sledećim lokalitetima: lokalitet „Brezjak“, površine 9,4727 ha, sa mešovitom šumom jele, bukve, jasike, breze, gorskog javora i divlje trešnje; lokalitet „Dobre vode” površine 14,4430 ha, sa najočuvanijim sastojinama bukve i jele sa primesom gorskog javora i planinskog bresta; lokalitet „Savin laz“, površine 54,8213 ha, koji karakteriše tip šume subalpijske bukve Fagetum moesiacae subalpinum typicum; lokalitet „Gvozdačka reka” površine 13,1891 ha, sa očuvanim mešovitim šumama jele i bukve Abieti Fagetum Typicum; lokalitet „Brezanska reka“, površine 256,2862 ha, koji karakteriše kompleks kserotermofilnih sladunovo-cerovih i drugih tipova šuma, šuma kitnjaka i graba (Ostryo-Quercetum dalechampii serpentinicum). Režimom zaštite III stepena obuhvaćeno je 3495,26 ha. Na prostoru ovog režima zaštite nalaze se značajni lokaliteti i to: „Korita Cvetalica” stanište lincure; „Kanjon Gvozdačke reke” stanište jorgovana i „Prerovska reka Gajevača” u okviru kog se nalaze vodotoci sa malim slapovima. OPŠTINA/E Kraljevo i Vrnjačka Banja. PRETHODNA ZAŠTITA Nije bilo zaštite pre 2014. godine. AKT O ZAŠTITI Uredba o proglašenju Specijalnog rezervata prirode „Goč-Gvozdac“ („Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 99/2014). UPRAVLJAČ Javno preduzeće „Srbijašume“.
Specijalni rezervat prirode „Klisura reke Mileševke“
Reka Mileševka je između planinskih masiva Zlatara i Jadovnika formirala divlju krečnjačku klisuru dugu 24 km. Ova klisura dostiže dubinu od čak 1.230 m, a na pojedinim mestima se sužava na svega 4 m. Specifičan geografski položaj, geološke, geomorfološke i klimatske karakteristike uticali su na to da je klisura Mileševke jedno od najinteresantnijih florističkih i fitogenetskih područja na prostoru Srbije. Ovde su, u vidu savršenog mozaika, razvijene bogate endemoreliktne zajednice šuma, stena i sipara. Izrazito bogatstvo flore tumači se očuvanošću ekosistema i refugijalnim karakterom staništa. Da je klisura Mileševke centar diverziteta na prostoru zapadne i jugozapadne Srbije potvrđuje i najjužnije izolovano nalazište endemo – reliktne „kraljice“ svih četinara – Pančićeve omorike (Picea omorica). Od 27 biljnih zajednica, najznačajnije i najinteresantnije su mešovite šume Pančićeve omorike (Picea omorica), bukve (Fagus moesiaca), pitomog kestena (Castanea sativa), crnog graba (Ostrya carpinifolia), crnog bora (Pinus nigra) i graba (Carpinus betulus). Posebnu estetsku vrednost imaju njene nepristupačne litice sa očuvanim i veoma starim primercima crnog bora impozantnih dimenzija i kišobranastih krošnji. Prisustvo gnezdeće kolonije beloglavog supa (Gyps fulvus) na ovom području predstavlja jednu od najznačajnijih ornitoloških vrednosti prostora, posebno ako se ima u vidu ugroženost ove vrste u Srbiji. Ovo je druga po veličini kolonija beloglavog supa u Srbiji i jedna od većih na području Balkana. Njena zaštita je od nacionalnog i međunarodnog značaja. Osim beloglavog supa (Gyps fulvus), ovde se evidentirani i suri oralo (Aquila chrysaetos), orao zmijar (Circaetus gallicus), sivi soko (Falco peregrinus), drpavac (Crex crex), puzgavac (Tichodroma muraria), buljine (Bubo bubo) i druge nacionalno i globalno zaštićene vrste. Klisura Mileševke je refugijum i za mnoge sisarske vrste i pogodna „saobraćajnica“ za kretanje: srne (Capreolus capreolus), divokoze (Rupicapra rupicapra), medveda (Ursus arctos) i vidre (Lutra lutra). Na ulazu u klisuru nalazi se manastir Mileševa koji je osnovao kralj Vladislav Nemanjić između 1219. i 1237. godine, kao svoju grobnu crkvu. U Mileševi su se sve do 1594. godine, počivale mošti svetog Save, najvećeg srpskog svetitelja. Manastir je nadaleko poznat i po čuvenoj kompoziciji, mileševskom Belom anđelu. Na 2 km od manastira se nalazi srednjevekovni grad Mileševac, smešten na vrhu strmog i stenovitog krečnjačkog masiva kojim se završava klisura. Vreme gradnje nije pouzdano poznato, ali je njegov nastanak zasigurno povezan sa odbranom manastira Mileševa. NACIONALNA KATEGORIJA Ι kategorija zaštite – zaštićeno područje međunarodnog, nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja. POVRŠINA 1.244,14 ha. REŽIM/I ZAŠTITE Uspostavljeni su režimi zaštite I, II i III stepena. OPŠTINA/E Prijepolje. PRETHODNA ZAŠTITA – Regionalni prirodni park „Klisura reke Mileševke“ – Rešenje SO Prijepolje br. 03-352-6/76 od 11.05.1976. godine; – Regionalni prirodni park „Klisura reke Mileševke“ – Rešenje o dopuni rešenja o stavljanju pod zaštitu dela prirodnog područja na kome se nalazi klisura poznata pod imenom „Klisura reke Mileševke“ od 22.9.1980. godine; – Strogi prirodni rezervat „Ravnište“ – Rešenje SO Prijepolje br. 03-352-5/76 od 11. maja 1976. godine. AKT O ZAŠTITI Uredba o proglašenju specijalnog rezervata prirode „Klisura reke Mileševke“ („Službeni glasnik RS“, br. 104/2014). UPRAVLJAČ JP „Srbijašume“.
Specijalni rezervat prirode „Suva planina“
Suva planina je masiv sa izuzetnim pojavama i oblicima kraškog reljefa i riznica sedimenata različite starosti bogatih fosilnom florom i faunom. Do sada je na Suvoj planini zabeleženo prisustvo 1261 biljne vrste, što čini trećinu celokupne srpske flore. Među njima, značajan broj vrsta je reliktne starosti i endemičnog karaktera. Najistaknutiji predstavnici flore su Pančićeva kandilka (Aquilegia pancicii) i srpska ruža (Rosa serbica), lokalni endemiti ove planine. Suvu planinu karakteriše i izražen vegetacijski diverzitet. Prisutni su hrastov, bukov i četinarski šumski pojas završno sa borom krivuljem (Pinus mugo), a unutar njih i brojne zajednice livada, pašnjaka, stena, sipara i kamenjara. Brojne ekosisteme naseljava raznovrsna fauna. Do sada je proučeno 259 vrsta insekata, 80 dnevnih leptira, 14 vrsta vodozemaca i gmizavaca, 13 vrsta riba, 139 vrsta ptica i 25 vrsta sisara. Suvu planinu nastanjuju veliki mrmoljak (Triturus cristatus), šumska kornjača (Testudo hermanni), poskok (Vipera ammodytes), suri orao (Aquila chrysaetos), snežna voluharica (Chionomys nivalis), vuk (Canis lupus), srna (Capreolus capreolus) i divlja svinja (Sus scrofa) i mnoge druge međunarodno značajne vrste. Tradicionalni način bavljenja stočarstvom, vinogradarstvom i voćarstvom, kao i mnogobrojni karakteristični etno-objekti s kraja XIX veka, vredno su i prepoznatljivo kulturno nasleđe zaštićenog područja. NACIONALNA KATEGORIJA Ι kategorija zaštite – zaštićeno područje međunarodnog, nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja. POVRŠINA 18.116 ha 68 a 97 m². REŽIMI ZAŠTITE I, II i III stepen zaštite. Režim zaštite I stepena – stroga zaštita (848 ha 20 a 95 m² odnosno 4,68 % područja), uspostavlja se na delu područja sa izvornim, neizmenjenim ili malo izmenjenim ekosistemima velikog naučnog i praktičnog značaja. Ovaj prostor se proteže od vrha Mosor, preko vrha Sokolov kamen, vrha Trem, Točila i Smrdana sve do Ržanca i Divne gorice. Obuhvata i litice ispod ovih vrhova na severnoj strani planine. Režim zaštite II stepena – aktivna zaštita (2.194 ha 54 a 37 m² odnosno 12,11 % područja) se uspostavlja na delu područja sa delimično izmenjenim ekosistemima velikog naučnog i praktičnog značaja. To su prostori Valožja i sam vrh Golemo Stražište i izdvojeni prostor Rubovac-Cerje (Rebrine). Režim zaštite III stepena – aktivna zaštita i mogućnost održivog korišćenja (15.073 ha 93 a i 65 m², odnosno 83,21% područja) se uspostavlja na delu područja sa delimično izmenjenim i/ili izmenjenim ekosistemima od naučnog i praktičnog značaja, i zahvata celokupan prostor u granicama zaštite, a koji nisu pod drugim režimima zaštite. OPŠTINA/E Suva planina se nalazi u istočnoj Srbiji, u jugozapadnom delu Karpato-balkanskog planinskog sistema, na teritoriji opštine Niška Banja, Gadžin Han i Bela Palanka. PRETHODNA ZAŠTITA Nije bilo zaštite pre 2015. godine AKT O ZAŠTITI Uredba o proglašenju Specijalnog rezervata prirode „Suva planina“ („Službeni glasnik RS“, br. 72/2015). UPRAVLJAČ JP „Srbijašume“
Specijalni rezervat prirode „Jerma“
Prirodno dobro se nalazi u Jugoistočnoj Srbiji i obuhvata masive Grebena i Vlaške planine kao i veći deo sliva reke Jerme (pritoke Nišave). Specijalni rezervat prirode “Jerma” čini jedinstven kompleks dolina i krečnjačkih klisura sa impozantnim liticama, visokim preko 700 m, sa brojnim pećinama, jamama, uvalama, vrtačama i ostenjacima. Čitavim prostorom dominira krečnjački masiv Asenovo kale visok 1.032 m. Prirodno dobro izuzetne florističke i fitocenološke raznovrsnosti sa ekosistemima i prisustvom velikog broja endemičnih, endemo-reliktnih, retkih i ugroženih vrsta. Od ukupno 901 biljne vrste, koliko je do sada popisano u ovom rezervatu, 77 ih pripada grupi endemita i subendemita (Pulsatilla montana subsp. bulgarica, Centaurea nyssana, Paries taria serbica, Corydalis pirotensis, Parietaria serbica, Eryngium serbicum itd.). Od životinjskih vrsta na zaštićenom području je evidentirano 110 vrsta ptica, 25 vrsta sisara, 11 vrsta vodozemaca i gmizavaca, 9 vrsta riba, 181 vrsta leptira, 27 vrsta pipa, 2 vrste pseudoskorpija i drugi beskičmenjaci. Posebno je značajno prisustvo većeg broja retkih ili ugroženih zaštićenih vrsta ptica i sisara. U prirodnom dobru živi ili se povremeno sreće 44 vrste ptica od međunarodnog i 52 vrste od nacionalnog značaja zaštite. Najznačajnije ptice gnezdarice s aspekta zaštite su suri orao (Aquila chrysaetos), riđi mišar( Buteo rufinus), jarebica kamenjarka (Alectoris graeca), prdavac (Crex Crex), buljina (Bubo bubo) i dr. Među zaštićenim sisarima, najznačajnije je prisusutvo ugroženih vrsta slepih miševa (Rhinolophus ferrumequinum. R. hipoposideros, Myotis myotis), vidre (Lutra lutra) i risa (Lynx lynx). Na zaštićenom području sreću se i dve endemične pseudoskorpije (Roncus sotirovi i Roncus strachor) i dva endemična pećinska beskičmenjaka (Serboilus lucifugus i Hiloniscus sp.) čija je zaštita je od posebnog nacionalnog značaja. Izuzetnoj predeonoj raznovrsnosti i lepoti posebnu atraktivnost daju izraziti geomorfološki oblici, brojni speleološki objekti, ali i interesantni i značajni hidrografski fenomeni i procesi. Vrednosti hidrografsko-hidroloških pojava su izražene kroz raznovrsnost podzemnih i površinskih voda, kraških izvora i termomineralnih voda specifičnog sastava. Kao posebno značajni speleološki objekti izdvajaju se pećina Vetrena dupka (sa kanalima dugim oko 4.000 m) i jama Pešterica (duboka 160 m). U klisuri se nadomak sela Poganovo nalazi manastir sa crkvom Sv. Jovana Bogoslova. Podignut je tokom XIV veka, u vreme srpske srednjovekovne države. NACIONALNA KATEGORIJA Ι kategorija zaštite – zaštićeno područje međunarodnog, nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja. POVRŠINA 6.994 ha 40 a 77 m2. REŽIM/I ZAŠTITE Uspostavljeni su režimi zaštite I, II i III stepena zaštite. OPŠTINA/E Babušnica, Dimitrovgrad, Pirot. PRETHODNA ZAŠTITA Područje Jerme je prvi put zaštićeno Rešenjem o prethodnoj zaštiti Specijalnog rezervata prirode „Jerma“ (“Službeni glasnik RS”, br. 55/2008) od 27.05.2008. godine). AKT O ZAŠTITI Uredba o proglašenju Specijalnog rezervata prirode „Jerma“, 05 broj 110-8903/2014-1 („Službeni glasnik RS“, br.101/2014). UPRAVLJAČ JP „Srbijašume“.
Specijalni rezervat prirode „Rtanj“
Rtanj je izdvojena planinska celina izuzetnih geoloških, geomorfoloških, bioloških, istorijskih i estetskih vrednosti. Posebnu vrednost predstavlja specifičan kraški reljef strmih padina, sa dubokim jamama i dominantnim kupastim vrhom Šiljak, od kojeg se pod različitim uglovima spuštaju planinske padine. Naročito su interesantni kraški oblici reljefa sa brojnim dubokim jamama i različitim oblicima eshumiranog subkutanog krasa. Jezgro planine izgrađeno je od tvorevina devonske starosti, izmenjenih magmatskom aktivnošću. Preko njih u vodenoj – morskoj sredini stvarani su karbonatni sedimenti mezozoika koji danas najvećim delom izgrađuju planinu. Početkom najmlađe geološke ere, kenozoika, Rtanj se izdigao i prešao trajno u kopnenu fazu. Tada započinju procesi raspadanja stena i erozije kojima se oblikuje Rtanj, a čiji produkti su se u toku neogena taložili u slatkovodnim basenima (moravskom i sokobanjskom) koji su okruživali planinu. Padine okrenute severu su uglavnom obrasle šumama. Svojom lepotom i starošću se izdvaja mešovita zajednica jele (Abies alba) i bukve (Fagus moesiaca), koja dopire do samog Šiljka. Padine okrenute jugu su obrasle zajednicama kamenjara, pašnjaka i žbunja. Ove su zajednice floristički veoma bogate i raznovrsne. Značajna je pojava reliktnog stepskog bademića (Prunus tenella), i više vrsta orhideja. Simbol Rtnja su poznati rtanjski čaj (Satureia kitaibelii) koji se tradicionalno na ovoj planini sakuplja, a rtanjska metvica (Nepeta rtawensis) je striktni lokalni endemit Rtnja koji je zbog izuzetno ograničenog rasprostranjenja zaštićen zakonom. Od životinjskih vrsta je naročito interesantan kratkonogi gušter (Ablepharus kitaibelii), koji ima status strogo zaštićene vrste u Srbiji. Mnogobrojni istraženi arheološki i sakralni objekti, objekti narodnog graditeljstva, stari rudarski kopovi, objekti spomeničkog karaktera, kao i drugi vredni objekti, reprezenti su stvaralaštva svoga doba. Pored nesumnjivog istorijskog značaja, imaju posebne arhitektonske vrednosti. Radi se o jedinstvenoj arhitekturi kojom je oblikovan ovaj predeo, bez preteranog narušavanja prirodnog sklada. NACIONALNA KATEGORIJA Ι kategorija zaštite – zaštićeno područje međunarodnog, nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja. POVRŠINA 4.997,17 ha. REŽIMI ZAŠTITE I, II i III stepen zaštite. Režim zaštite I stepena – stroga zaštita (303,76 ha, odnosno 6,08 % područja), uspostavlja se na delu područja sa izvornim, neizmenjenim ili malo izmenjenim ekosistemima velikog naučnog i praktičnog značaja. Režimom I stepena zaštite obuhvaćen je širi prostor ranije zaštićenog prirodnog dobra Rezervata „Rtanj“. Režim zaštite II stepena – aktivna zaštita (1.780,34 ha, odnosno 35,62% područja) sprovodi se na delu zaštićenog područja sa delimično izmenjenim ekosistemima velikog naučnog i praktičnog značaja i posebno vrednim predelima i objektima geonasleđa. U režimu zaštite II stepena su celine: Kusak-Lednička strana i Gola planina-Kostadinovica. Režim zaštite III stepena – proaktivna zaštita (2.913,06 ha, odnosno 58,30% područja) sprovodi se na delu zaštićenog područja koji nije pod režimima zaštite I i II stepena. OPŠTINA/E Planina Rtanj nalazi se u istočnoj Srbiji, u jugozapadnom delu Karpato-balkanskog planinskog sistema, u opštinama Boljevac i Sokobanja. PRETHODNA ZAŠTITA Rezervat „Rtanj“ je stavljen pod zaštitu Rešenjem broj 01 – 468 od 16.9.1959. godine Zavoda za zaštitu prirode i naučno proučavanje prirodnih retkosti NR Srbije. AKT O ZAŠTITI Uredba o zaštiti Specijalnog rezervata prirode „Rtanj“ („Službeni glasnik RS“, br. 18/2019). UPRAVLJAČ JP „Srbijašume“.
Strogi prirodni rezervat „Kukavica“
Strogi rezervat prirode “Kukavica”, najveći rezervat čiste bukove šume (Fagetum moesiacae serbicum Rud.), autohtone, spontano razvijene šumske zajednice potpunog sklopa, povoljnih stanišnih uslova, sa stablima bukve starosti oko 140 godina. Prostire se na jugoistoku Srbije na obali Južne Morave, u Pčinjskom i Jablaničkom okrugu. Planinski masiv Kukavice pripada Rodopskom planinskom sistemu, a najviši vrh je Vlajina na 1442 m nadmorske visine. Geološka podloga pretežno je sačinjena od gnajsa u fazi raspadanja, nastalih metamorfozom sitnozrnih klastita. Matični supstrat čine pretežno kristalasti škriljci, a zemljišta pripadaju razvojnoj seriji na kiselim i silikatnim stenama. Najzastupljeniji tip zemljišta su kisela smeđa zemljišta, profila A-(V)-S. Zaštićeni šumski ekosistem rezervata pripada kompleksu mezofilnih bukovih i bukovo- četinarskih tipova šuma. Očuvanost sastojine prašumske strukture u rezervatu prirode „Kukavica“ osnova je za očuvanje geofonda bukve i njenih zajednica. U vegetacijskom pojasu od oko 500 m, odnosno visinskom dijapazonu od 670 m do 1200 m n.v. promena orografskih i edafskih karakteristika uslovila je pojavu više različitih zajednica, odnosno tipova bukovih šuma koje imaju ekološku vrednost i biološku stabilnost strogo zaštićene planinske bukove zajednice. Na prostoru rezervata javljaju se sledeći tipovi bukovih šuma: ➢ Tipična planinska šuma bukve (Fagetum moesiaceae montanum typicum), ➢ Planinska šuma bukve sa slaborazvijenim zeljastim pokrivačem (Fagetum moesiaceae montanum nudum- pauperum) i ➢ Acidofilna šuma bukve sa Bekicama (Luzulo- Fagetum moesiaceae). Prostor Kukavice bogat je slivovima Kukavičke, Jabukovačke, Rdovske, Letovičke, Jastrebačke i Bistričke reke. Na prostoru rezervata, kao i u širem okruženju, postoji veliki broj različitih i raznovrsnih staništa mnogobrojnih vrsta faune i flore. NACIONALNA KATEGORIJA Ι kategorija zaštite – zaštićeno područje međunarodnog, nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja. POVRŠINA 75,76 ha. REŽIM/I ZAŠTITE Uspostavljen je režim I stepena zaštite. OPŠTINA/E Vladičin Han, KO Rdovo, Zebince. PRETHODNA ZAŠTITA Rešenjem o zaštiti strogog rezervata prirode „Kukavica“, skupštine opštine Vladičin Han br. 021-26/80-4 iz 1980. godine, stavljena je pod zaštitu čista sastojina bukve (Fagus moesiaca). AKT O ZAŠTITI Uredba o proglašenju strogog rezervata prirode „Kukavica“, 05 broj 110-11526/2014 („Službeni glasnik Republike Srbije“ 107/2014). UPRAVLJAČ JP „Srbijašume“.
Specijalni rezervat prirode „Uvac“
Specijalni rezervat prirode „Uvac” nalazi se na jugozapadu Srbije, u zoni Starog Vlaha. Obuhvata deo klisure reke Uvac i njenih pritoka Veljušnice, Kladnice i Tisovice. Ovo je prostor očuvanih geomorfoloških fenomena, odnosno reprezentativnih oblika kraškog i fluviokraškog reljefa – jedinstveno po uklještenim meandrima Uvca i njegovih pritoka, kao i po velikom broju podzemnih oblika kraškog reljefa (potkapina, pećina i jama). Posebno se ističe Ušački pećinski sistem, najduži pećinski sistem u Srbiji (6.185 m), koga čine Ušačka pećina, Ledena pećina i Ušački bezdan. Osim toga, na ovom prostoru, izuzetno su značajne Tubića pećina (798 m) i Baždarska pećina (617 m). Prirodna celina klisure reke Uvca predstavlja stanište jedne od najređih vrsta lešinara kod nas, beloglavog supa (Gyps fulvus). Evidentirano je oko 233 jedinke (po proceni oko 270), što predstavlja najveću reproduktivnu grupu ove vrste na Balkanu. Beloglavi supovi su uspeli da se održe u refugijalnim staništima kanjonskih i klisurastih delova reke Uvac i njenih pritoka. Na ovom području zanimljivih morfoloških, hidroloških i genetskih obeležja gnezde se i sreću i druge retke i ugrožene ptice: suri orao (Aquila chrysaetos), orao zmijar (Circaetus gallicus), sivi soko (Falco peregrinus), veliki ronac (Mergus mergan¬ser), drpavac (Crex crex), buljina (Bubo bubo) i druge. Od predstavnika faune, karakteristično je prisustvo retkih i ugroženih sisara, kao što su: ris (Lynx lynx), vidra (Lutra lutra), i slepi miševi. Pećine Uvca su stanište endemičnih vrsta insekata iz roda Remyella i Duvalius. NACIONALNA KATEGORIJA Ι kategorija zaštite – zaštićeno područje međunarodnog, nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja. POVRŠINA 7.543 ha. REŽIM/I ZAŠTITE Uspostavljen je režim zaštite II stepena. OPŠTINA/E Nova Varoš i Sjenica. PRETHODNA ZAŠTITA – Strogi prirodni rezervat Pavlovića brod – Rešenje o stavljanju pod zaštitu države dela prirodnog područja Klisure reke Uvac na mestu zvanom Pavlovića brod broj 633-7/71-02 – SO Nova Varoš; – Specijalni rezervat prirode „Klisura reke Uvac“ – Uredba o zaštiti specijalnog rezervata prirode Klisura reke Uvac („Službeni glasnik RS“ br. 50/1995). AKT O ZAŠTITI Uredba o zaštiti Specijalnog rezervata prirode Uvac („Službeni glasnik RS“, br. 25/2006 i 110/2006). UPRAVLJAČ Društvo s ograničenom odgovornošću „Rezervat Uvac“.