Predeo izuzetnih odlika „Planina Jelica“
Prirodno dobro planina Jelica, u zapadnoj Srbiji je planinska regija oblika grede, zasečene dolinama, iznad kojih su vrhovi prosečne visine 800-900m. Jelica ima dinarski pravac pružanja, severozapad-jugoistok u dužini od 30km, čineći prirodnu granicu između Dragačevske potoline i Čačansko-kraljevačke kotline u krajnjim severoistočnim delovima Starovlaško-raške regije. Pored najvišeg vrha planine Crne stene (929m n.v.), veći vrhovi su: Neboš (894m n.v.), Verinje (874m n.v.), Gradina (849m n.v.), Stjenik (825m n.v.) i Rajački vis (818m n.v.). Područje je složene geološke građe i izgrađeno je od metamorfnih stena i magmatita, kao i od sedimenata mazozojske i kenozojske starosti. Zahvaljujući specifičnoj geološkoj građi, pedološkom pokrivaču, bogatstvu vode, karakteristikama klime omogućen je opstanak raznovrsnog živog sveta. U florističkom sastavu na Jelici utvrđeno prisustvo 630 vrsta. Ukupno 101 vrsta uživa nacionalni i međunarodni značaj, 6 vrsta se nalazi u kategoriji strogo zaštićenih vrsta, dok je zaštićenih vrsta 65. Iz kategorije zaštićenih vrsta, ukupno 43 vrste nalaze se na Uredbi o stavljanju pod kontrolu korišćenja i prometa divlje flore i faune. Utvrđeno je prisustvo 16 vrsta iz familije orhideja. Od svih vrsta, kao posebne mogle bi se izdvojiti dve strogo zaštićene vrste biljaka Kitaibela vitifolia Willd.-kadivka i Thelypteris palustris Schott-barska paprat. Jelica je nova tačka u rasprostranjenju ove dve vrste, koje se nalaze na Drugoj preliminarnoj crvenoj listi odabranih grupa biljaka, beskičmenjaka, kičmenjaka i gljiva Srbije. Na prostoru Jelice prisutne su još 32 reliktne i 7 endemičnih vrsta. Značajan deo planine Jelice prekriven je šumskom vegetacijom. Najniži pojas šuma čini hrastov pojas, unutar kog su očuvane termofilne šumske zajednice. To su površine pod klimatogenom šumom hrastova sladuna i cera (Quercetum frainetto-cerris). Na grebenima i međudolinskim kosama nalazi se kitnjakova šuma tipa Quercetum petraea, a u uvalama i na strmim osojnim stranama brdska bukova šuma (Fagetum moesiacae submontanum). Na većim nadmorskim visinama (iznad 800m) brdska bukova šuma prelazi u planinsku bukovu šumu (Fagetum moesiacae montanum). Područje Jelice predstavlja i potencijalno Natura 2000 područje-pSCI „Jelica“ odabrano zbog dva tipa staništa: mezijske šume bukve (91W0) i istočne šume medunca (91AA) na površini preko 50% zaštićenog područja. U šumama Jelice prisutno je oko 60 drvenastih i žbunastih vrsta drveća, a od ukupno 38 vrsta drveća koje su navedene u spisku TBFRA – 14 vrsta je zastupljeno kao reliktne, retke i endemične. U granicama zaštićenog područja Predeo izuzetnih odlika „Planina Jelica“, i to samo u pojedinačnim vodotocima (kao što su Ježevački potok i Petnička reka), evidentirana je samo 1 vrsta ribe i to potočna mrena (Barbus balcanicus), koja predstavlja vrstu od nacionalnog i međunarodnog značaja. Od ostalih akvatičnih organizama izdvaja se prisustvo potočnog raka (Austropotamobius torrentium) u Ježevačkom potoku, vrste dekapodnog raka koja ima status strogo zaštićene divlje vrste na nacionalnom nivou, a i od međunarodnog je značaja. Zabeleženo je prisustvo 9 vrsta vodozemaca i 9 vrsta gmizavaca od ukupnog broja vrsta koji žive u Srbiji. Od evidentiranih 18 vrsta, 12 vrsta su strogo zaštićene, dok su 3 zaštićene divlje vrste. Na području planine Jelice najbrojniji predstavnici vodozemaca su daždevnjaci (Salamandra salamandra) i grčke žabe (Rana graeca), nađeni na skoro svim vodotokovima i drugim vodenim staništima. Od predstavnika faune insekata na planini Jelici evidentirano je 49 vrsta insekata iz redova pravokrilaca (Orthoptera), leptira (Lepidoptera) i tvrdokrilaca (Colepotera), od kojih su 3 vrste strogo zaštićene i 1 zaštićena divlja vrsta koje istovremeno imaju međunarodni značaj. Na području planine Jelice zabeleženo je ukupno 100 vrsta ptica. Najveći deo evidentiranih vrsta ptica (69) imaju status gnezdarica, dok su ukupno 9 vrsta moguće/verovatne gnezdarice. Najveći broj vrsta ptica na ovom području je strogo zaštićeno i ima nacionalni značaj, a evidentirano je 18 vrsta sa međunarodnim značajem (Dodatak I Direktive o pticama). Zaštićeno područje stalno ili povremeno nastanjuje oko 40 vrsta sisara, što je manje od polovine vrsta do sada registrovanih na tlu Srbije. Od karakterističnih stepskih vrsta javljaju se poljska voluharica, zec i lasica. U krečnjačkim stenama razvijeni su oblici reljefa karakteristični za karstne terene. Izdvajaju se prozorac „Stjeničko okno“, pećina sv. Jovana Stjeničkog, Savina pećina, kao i mnogobrojni vidikovci. Zaštićenom području posebnu vrednost daju zaštićena nepokretna kulturna dobra: spomenik kulture Manastir Stijenik (Banjica, grad Čačak), spomenik kulture od velikog značaja Crkva Svetog Nikole u Ježevici (grad Čačak) i Arheološko nalazište Gradina u Grabu (opština Lučani); kao i arheološki lokaliteti: Crkvine (Banjica, grad Čačak) i Manastir (šuma iznad manastira Stijenik).
Predeo izuzetnih odlika „Planina Rudnik“
Planina Rudnik je najviši planinski predeo centralne Srbije sa najvišim vrhom, Cvijićev vrh, od 1132 m n.v. Karakterišu je relativno dobro očuvana prirodna i poluprirodna staništa kao i bogata hidrografska mreža. To je pre svega šumsko područje sa očuvanim listopadnim šumama koje se i danas nalaze u povoljnom stanju. Očuvanost primarnih staništa obezbeđuje prisustvo brojnih retkih i ugroženih vrsta koje doprinose da se biodiverzitet ove planine izdvaja u odnosu na ostale delove Šumadije. Na području planine Rudnik utvrđeno je prisustvo 698 biljnih taksona, od kojih naročitu vrednost predstavljaju endemične biljne vrste. Različiti tipovi vegetacije, koji se neravnomerno smenjuju, uslovili su veliko bogatstvo faune užeg i šireg područja planine Rudnik koju čine 45 vrsta sisara, 117 vrsta ptica, 20 vrsta vodozemaca i gmizavaca, 62 vrste insekata i 10 vrsta riba. Veliki broj zabeleženih vrsta je strogo zaštićen prema nacionalnom zakonodavstvu, a značajan broj predstavlja i vrste od međunarodnog značaja. Posebnu vrednost predstavlja lokalitet „Veliki Šturac“, izdvojen kao najočuvaniji deo planine Rudnik sa ostacima autohtonih bukovih šuma, zaštićen još davne 1959. godine kao rezervat prirode, danas obuhvaćen režimom zaštite I stepena. Zbog svih svojih vrednosti područje planine Rudnik prepoznato je kao Područje od značaja za Evropsku zajednicu (pSCIs – Sites of Community Importance) „Rudnik planina“, a predstavlja i deo Potencijalnog Područja od posebne zaštite (pSPA – Special Protection Areas) „Rudnik-Gruža“. Pored bogatog biodiverzitata, područje Rudnika ima veoma bogatu i burnu istoriju kroz koju je postojala izražena interakcija čoveka i prirode, pre svega zbog postojanja značajnih ležišta mineralnih sirovina koja se i danas koriste, što je jedan od osnovnih pokretača bogate kulturne baštine na ovom području. Ukupna površina PIO „Planina Rudnik“ iznosi 10.019 ha. Na području Predela izuzetnih odlika „Planina Rudnik“ izdvojene su posebne prostorne celine sa režimima zaštite I, II i III stepena, u skladu sa prirodnim i stvorenim vrednostima, antropogenim uticajima, potrebnim merama za sprovođenje zaštite i očuvanja, kao i mogućnostima korišćenja i razvoja. Područje pod režimom zaštite I stepena zauzima površinu od 13,95 ha (0,14% ukupno zaštićene površine), pod režimom II stepena 207,82 ha (2,07% ukupno zaštićene površine) i pod režimom III stepena 9798,03 ha (97,79% ukupno zaštićene površine). Prema utvrđenim granicama Predeo izuzetnih odlika „Planina Rudnik“ administrativno se nalazi na teritorijama grada Kragujevca, kao i na teritoriji opština Gornji Milanovac i Topola. Studija zaštite PIO „Planina Rudnik“ je 11.04.2023. dostavljena nadležnom Ministarstvu zaštite životne sredine na dalju proceduru. Na osnovu člana 42. stav 8. Zakona o zaštiti prirode Ministarstvo zaštite životne sredine obavestilo je javnost o postupku pokretanja zaštite prirodnog područja I (prve) kategorije, kao Predeo izuzetnih odlika „Planina Rudnik“. Danom postavljanja obaveštenja (29.08.2023. godine) na internet stranici Ministarstva ispunjeni su uslovi za pokretanje postupka zaštite ovog prirodnog područja.
Nacionalni park „Kučaj-Beljanica“
Kučajsko-Beljanički planinski masiv ima karakter visoravni složene tektonske i morfološke strukture. Morfološki je jasno izdvojen rečnim dolinama sa specifičnom kraškom morfologijom i hidrogeologijom. Kao posebne vrednosti geomorfološkog karaktera izdvajaju se: složena, kompozitna dolina reke Resave (sa suženim kanjonskim i klisurastim delovima), uvala Rečke (sa formiranim periglacijalnim oblicima reljefa – tufurima), velika stenovita kapija prerast Samar i kraška oaza – Dubašnica (sa reprezentativnim kraškim oblicima reljefa, predložena za geopark kraškog reljefa). U zaštićenompodručju se nalazi izuzetno hidrološko bogatstvo, o čijoj raznovrsnosti svedoči više od 30 objekata hidrološkog nasleđa – reprezentativnih vodnih pojava: kraških vrela, vodopada i slapova, ponornica. Na Kučajsko-beljaničkom planinskom masivu dosad je evidentirano oko 150 speleoloških objekata, od kojih neki imaju hidrogeološku funkciju izvora (vrela) ili ponora. Posebnu geološku vrednost predstavljaju površinski i podzemni oblici kraškog reljefa kao i brojni kraški izvori – Malo vrelo, Buk, Beljevinska vrela i sl. Posebno se ističu snažna kraška vrela kontaktnog tipa, velike izdašnosti i velikog kolebanja izdašnosti, preko kojih se drenira velika kraška izdan. Javljaju se u podnožju planinskog prostora i predstavljaju glavne izvore pijaće vode za šire područje. Kvalitet voda je veoma visok što predstavlja jednu od temeljnih vrednosti ovog prostora. U florističkom smislu, najraznovrsnije i najznačajnije oblasti predstavljene su klisurama i kanjonima sa brojnim reliktnim zajednicama i refugijalnim staništima na krečnjačkim liticama, stenama i kamenjarima. Zahvaljujući specifičnoj geološkoj podlozi i klimi, na ovom prostoru su našle stanište brojne retke i ugrožene biljne vrste – od ukupno 982 (što čini oko 25% ukupne flore Srbije) 34 vrste su u kategoriji strogo zaštićenih biljnih vrsta, 33 pripadaju endemičnim taksonima, a 40 reliktnim biljnim vrstama. Najznačajniji su relikti tercijarne starosti u okviru kojih se posebno ističu endemoreliktne vrste: Acer intermedium, Edraianthus serbicus, Ramonda serbica i dr. Prostor zaštićenog područja se ubraja u jedan od najšumovitijih, ne samo u Srbiji već i šire, pri čemu šumski kompleksi bukve spadaju među najočuvanije i najproduktivnije. Neke reliktne vrste, koje se inače retko sreću u Srbiji, kao na primer orah, jorgovan i mečja leska, zastupljene su u priličnoj brojnosti. Naročito se ističu reliktne zajednice polidominantnog sastava, prašumskog karaktera i složene strukture. To su površine nekadašnjih rezervata – „Vinatovača“ i „Busovata“, u kojima se nalaze najkvalitenije visoke bukove šume planinskog regiona. Evidentirano je ukupno 11 vrsta riba, predstavnika 3 familije. Sa Preliminarnog spiska vrsta za Crvenu listu kičmenjaka Srbije, na ovom području je od ribljih vrsta prisutna potočna pastrmka (Salmo trutta). U skladu sa Zakonom o zaštiti prirode i Pravilniku o proglašenju i zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva („Službeni glasnik RS“, br. 5/2010, 47/2011, 32/2016 i 98/2016) , od prisutnih vrsta su od značaja potočna pastrmka (Salmo trutta), dvoprugasta uklija (Alburnoides bipunctatus), potočna mrena (Barbus balcanicus), krkuša (Gobio gobio), klen (Squalius cephalus) i peš (Cottus gobio), koji imaju status zaštićene divlje vrste. Zabeleženo je prisustvo ukupno 11 vrsta batraho i herpetofaune (pet vrsta vodozemaca i šest vrsta gmizavaca), što čini 23,4% od ukupnog broja vrsta koje naseljavaju teritoriju Republike Srbije. Na ovom području je do sada zabeleženo oko 124 vrste ptica, a realna brojnost vrsta se kreće oko 150. Broj gnezdarica se kreće oko 100 vrsta. Najveći deo prisutnih vrsta ptica (oko 100) na ovom području je strogo zaštićen prema Pravilniku o proglašenju i zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva („Službeni glasnik RS“, br. 5/2010, 47/2011, 32/2016 i 98/2016), a 20 vrsta ptica pripada grupi zaštićenih vrsta. Bogatstvo ornitofaune svakako opredeljuje čitav prostor kao „područje od izuzetnog značaja za ptice“ (IBA). U pogledu faune sisara područje pripada tzv. istočnoj zoni visokog diverziteta, sa do sada registrovanim prisustvom oko 70 vrsta, što čini preko 70% ukupne faune sisara kod nas. Posebno bogatstvo predstavljaju slepi miševi – predstavljeni sa 26 vrsta, i krupni sisari, od kojih mnogi imaju veliki ekonomski značaj. Na preliminarnom spisku vrsta za Crvenu listu kičmenjaka Srbije, nalaze se 53 vrste sisara. Na osnovu Pravilnika o proglašenju i zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva, u režimu „strogo zaštićena divlja vrsta“ se nalazi njih 34, a u režimu „zaštićena divlja vrsta“ 24. Imajući u vidu ovako definisan prostor, postojeće stanje na terenu, ciljeve zaštite i postojeću zakonsku regulativu, ocenjeno je da planinsko područje Kučaj-Beljanica ispunjava sve neophodne uslove za zaštitu kao Nacionalni park „Kučaj-Beljanica“. Ukupna površina budućeg zaštićenog područja iznosi 45.371,62 ha. Prema Pravilniku o kriterijumima vrednovanja i postupku kategorizacije zaštićenih područja („Službeni glasnik RS”, broj 97/15) za Nacionalni park „Kučaj-Beljanica“ je utvrđena I (prva) kategorija – zaštićeno područje od izuzetnog značaja. Na području Nacionalnog parka „Kučaj-Beljanica“ izdvojene su posebne prostorne celine sa režimima zaštite I, II i III stepena, u skladu sa prirodnim i stvorenim vrednostima, antropogenim uticajima, potrebnim merama za sprovođenje zaštite i očuvanja, kao i mogućnostima korišćenja i razvoja. Područja pod režimom zaštite I stepena zauzimaju ukupnu površinu od 3.042,77 ha (6,71% ukupno zaštićene površine), pod režimom zaštite II stepena zauzimaju ukupnu površinu od 23.213,54 ha (51,16 % ukupno zaštićene površine) i pod režimom zaštite III stepena zauzima ukupnu površinu od 19.115,31 ha (42,13% ukupno zaštićene površine). Prema utvrđenim granicama Nacionalni park „Kučaj – Beljanica“ administrativno se nalazi na teritorijama opština Despotovac, Žagubica i Boljevac i na teritoriji grada Bora. Studija zaštite Nacionalni park „Kučaj-Beljanica“ dostavljena je 21.12.2021. godine nadležnom Ministarstvu zaštite životne sredine na dalju proceduru. Na osnovu člana 42. stav 8. Zakona o zaštiti prirode Ministarstvo zaštite životne sredine obavestilo je javnost o postupku pokretanja zaštite prirodnog područja I (prve) kategorije, kao Nacionalni park „Kučaj-Beljanica“. Danom postavljanja obaveštenja (05.01.2022. godine) na internet stranici Ministarstva ispunjeni su uslovi za pokretanje postupka zaštite ovog prirodnog područja.